Muhasebe–Risk Mutabakatı — Clean/Dirty P&L
Bir hazinecinin ekranındaki P&L ile muhasebenin mizandaki P&L'i çoğu zaman tutmaz — ve bu bir hata değil, tasarımdır. Risk sistemi ekonomik gerçeği (fiyat), muhasebe ise tahakkuk kurallarını (fiyat + reeskont) gösterir. İki sayı iki farklı soruya cevaptır; aralarındaki farkı açıklamaya mutabakat denir. Bu modül iki dünyayı yan yana koyar: clean vs dirty P&L, farkı açıklayan kalemler, ve açıklanamayan artığın (residual) neden alarm olduğu. Bir riskçi için mutabakat, "iki rakam da doğru mu, yoksa biri hata mı" sorusudur.
- GL (muhasebe) ile risk/ön ofis sisteminin neden farklı sayılar ürettiğini (tasarım gereği) anlamak
- Clean P&L (risk, sadece fiyat) ile dirty P&L (muhasebe, fiyat + reeskont) arasındaki farkı kurmak
- Mutabakat kalemlerini tanımak: reeskont/tahakkuk, değerleme yöntemi, valör/zamanlama, sınıflama
- Açıklanan farkın normal, açıklanamayan artığın (residual) alarm olduğunu bilmek
- Mutabakatın neden hem kontrol hem güven aracı olduğunu kavramak
01 · Aynı Portföyün İki Amaca Göre Görünümü
Aynı bono portföyü iki sistemde birden yaşar ve iki sistem farklı amaçlarla kurulmuştur:
| Muhasebe (GL) | Risk / ön ofis sistemi | |
|---|---|---|
| Amaç | Yasal defter, finansal tablo, denetim | Pozisyon, risk, ekonomik P&L |
| Değerleme | THP + TFRS 9 kuralları, tahakkuk esası | Piyasa/model fiyatı, ekonomik değer |
| Zamanlama | Gün sonu batch, valör esaslı | Anlık / işlem tarihi |
| P&L türü | Dirty (fiyat + reeskont) | Clean (sadece fiyat/MtM) |
İki sistem aynı gerçeği farklı mercekten görür, dolayısıyla sayıları hiçbir zaman birebir aynı olmaz — ve olması da beklenmez. Mutabakat, bu farkı "sıfırlamak" değil, açıklamaktır: farkın her kuruşunu bilinen bir sebebe (reeskont, yöntem, zamanlama) bağlamak. Açıklanamayan kısım kalırsa, işte o zaman bir yerde hata vardır.
Mutabakatın amacı farkı yok etmek değil, açıklamaktır. İki doğru sistem farklı kurallarla çalıştığında fark olmalıdır; tehlikeli olan fark değil, açıklanamayan farktır. "Neden farklı?" sorusunun cevabı biliniyorsa mutabakat sağlanmıştır — sayılar eşit olmasa bile.
02 · Clean vs Dirty P&L
Farkın en büyük ve en sistematik kaynağı reeskonttur (Modül 7). Risk sistemi genellikle clean P&L üretir — sadece fiyat/MtM değişimi, ekonomik kazanç. Muhasebe ise dirty P&L taşır — fiyat + işlemiş faiz (reeskont) + diğer tahakkuklar. Aradaki köprü:
Dirty P&L (muhasebe) = Clean P&L (risk) + Reeskont/Tahakkuk ± Yöntem/Zamanlama Farkı
Clean P&L'den başla, reeskontu ekle (muhasebe faizi ayrı taşır), yöntem/zamanlama farkını düzelt → dirty P&L. İki sistem farklı ama fark tamamen açıklanmış. "Risk 12 diyor, muhasebe 16" cümlesinin cevabı bu köprüde: aradaki 4, reeskont ve yöntemden.
03 · Mutabakat Kalemleri — Farkı Açıklayanlar
GL ile risk sistemi arasındaki farkı açıklayan tipik kalemler (reconciling items):
GL ile risk arasındaki farkı (gap), açıklanan kalemlerle kapatmaya çalış. Açıklanan = gap ise residual sıfır veya onaylı önemlilik eşiği içinde → mutabık. Açıklanan gap'i yeterince kapatmıyorsa kalan artık açıklanamayan farktır ve incelenmelidir. Amaç gap'i sıfırlamak değil, residual'ı sıfırlamaktır.
04 · Neden Mutabakat Şart
Mutabakat sadece bir kontrol formalitesi değil; üç işlevi var:
"Clean/dirty farkı reeskonttan" → beklenen, açıklanmış fark. "Residual kaldı, araştırıyoruz" → açıklanamayan artık, gerçek hata adayı. "Risk pozisyonu görüyor, GL görmüyor" → bir işlem bir sisteme düşmemiş, kapsam farkı. "Ay sonu mutabakatı temiz kapandı" → tüm önemli farklar açıklandı; residual sıfır veya onaylı eşik içinde.
05 · Kapanış — Mutabakattan Rutine
Artık iki dünyayı birbirine bağlayabiliyorsun: muhasebe (GL, dirty) ve risk (clean) aynı gerçeğin iki mercekli görüntüsüdür; mutabakat farkı yok etmez, açıklar; açıklanamayan residual gerçek hatanın işaretidir. Bu, Modül 7'nin reeskontu, Modül 8'in değerlemesi ve Modül 16'nın mizan okumasını tek bir kontrol disiplininde birleştirir.
Seriyi kapatan son modül tüm bunları bir günlük/aylık rutine oturtur: gün sonu (EOD) ve ay sonu (MOD) kontrol listesi — denge, askı, ters bakiye, reeskont/değerleme, mutabakat. 18 modülün hepsinin buluştuğu operasyonel kapanış. Akılda kalan cümle: muhasebe ile risk farklı olmalıdır; mutabakatın işi farkı açıklamaktır ve açıklanamayan artık, tek gerçek alarmdır.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.