Kebir Hiyerarşisi — Kebir, Muavin, Alt Hesap
Grup haritası binanın kat planıysa, kebir hiyerarşisi o katlardaki odaların numaralandırmasıdır. Bir bankada "030 Menkul Değerler" tek bir satır değildir — altında yüzlerce tek tek bono pozisyonu yaşar. Bu modül kebir → muavin → alt hesap zincirini ve tersini (alt toplamların kebiri nasıl verdiğini) kurar. Hazineci için asıl soru şu: hangi seviyeden bakmalıyım — özet mi, detay mı?
- Kebir, muavin (yardımcı) ve alt hesap seviyelerinin ne işe yaradığını ayırt edebilmek
- Bir kebir bakiyesinin altındaki tüm muavin/alt hesap bakiyelerinin toplamı olduğunu (roll-up) görmek
- Mizanda kebir seviyesinin göründüğünü, detayın muavin/alt hesapta saklandığını bilmek
- Bir pozisyon sorusu geldiğinde hangi seviyeye ineceğini kestirebilmek (özet bakiye mi, ISIN detayı mı)
- Muhasebe kebir bakiyesi ile risk/pozisyon sistemindeki detayın neden mutabık olması gerektiğini anlamak
01 · Kebir — Grup Haritasından İçeri
Bir önceki modülde grup (ilk hane) haritasını kurduk. Kebir (defter-i kebir hesabı) o grubun altındaki ana hesaptır — genelde üç haneli koddur ve mizanda gördüğün satır budur. "030 Gerçeğe uygun değer farkı K/Z'ye yansıtılan menkul değerler" bir kebirdir; mizanda tek bir bakiye olarak durur. Ama bu tek satırın arkasında bankanın portföyündeki her bono, her bono ayrı ayrı yaşar.
Kebir seviyesi muhasebenin ve raporlamanın dilidir: bilanço, mizan, kamuya açıklanan tablolar hep kebir bakiyeleriyle konuşur. Ama günlük operasyon — "hangi ISIN'den kaç lot var, hangi valörde" — kebirin altındaki katmanlarda tutulur. İki dünya arasındaki köprü bu hiyerarşidir.
Mizan kebirle konuşur, operasyon detayla çalışır. Bir bankada "030'un bakiyesi ne?" sorusunun cevabı mizandadır; "030'un içindeki 5 yıllık devlet tahvilinden ne kadar var?" sorusunun cevabı muavin/alt hesaptadır. Aynı gerçeğin iki çözünürlüğü.
02 · Üç Seviye — Kebir → Muavin → Alt Hesap
Kod soldan sağa uzadıkça çözünürlük artar. Klasik üç seviye şöyle işler (banka ve yazılıma göre seviye sayısı değişebilir, mantık aynı):
| Seviye | Ne tutar | Örnek | Kim bakar |
|---|---|---|---|
| Kebir ana hesap | Muhasebe/raporlama satırı; mizanda görünen bakiye | 030 · FVTPL Menkul | Muhasebe, raporlama, üst yönetim |
| Muavin yardımcı hesap | Kebirin anlamlı alt kırılımı (tür, vade, karşı taraf) | 030.01 Devlet tahvili 030.02 Eurobond | Hazine operasyon, mutabakat |
| Alt hesap detay hesap | Tekil pozisyon: ISIN, sözleşme, işlem bazında | 030.01.0001 · TRT... | Ön/arka ofis, pozisyon takibi |
Bir hazineci bunu şöyle yaşar: bono masası bir devlet tahvili aldığında işlem, o ISIN'in alt hesabına düşer; o alt hesap muavine (devlet tahvilleri), muavin de kebire (030) toplanır. Kimse mizana "TRT250115T19" yazmaz; mizan sadece 030'un toplamını görür. Ama bir sorun çıktığında kebirden aşağı inip tekil pozisyona kadar iz sürebilirsin — buna drill-down denir.
Slider'ı sağa sürükle: ağaç açılır. Seviye 1'de sadece grup ve kebir; seviye 2'de muavin kırılımları; seviye 3'te tekil ISIN alt hesapları. Mizan hep seviye 1'i (kebiri) gösterir; aşağısı operasyonun dünyasıdır.
03 · Roll-up — Alt Toplanır, Kebir Görünür
Hiyerarşinin altın kuralı: bir üst seviye, altındakilerin toplamıdır. Kebir bakiyesi, muavinlerinin toplamı; her muavin de alt hesaplarının toplamı. Bu yüzden mizanda 030'u 1,2 milyar TL görüyorsan, altındaki tüm bono pozisyonlarının toplamı da tam olarak 1,2 milyar olmak zorundadır. Aksi halde bir yerde kayıt kaçmıştır.
Bu, sadece bir raporlama kolaylığı değil — mutabakatın temelidir. Hazinenin pozisyon sistemi (ör. bir hazine/risk yazılımı) her bonoyu ayrı takip eder. Muhasebe kebiri de aynı bonoların toplamını taşır. Gün sonunda ikisi tutmalı: pozisyon sistemi toplamı = muhasebe kebir bakiyesi. Tutmuyorsa ya bir işlem sistemlerden birine düşmemiş, ya değerleme farklı yapılmıştır (Modül 17: Risk mutabakatı).
Üç alt pozisyonu değiştir: sağdaki kebir bloğu her zaman üçünün toplamına eşittir. Mizan bu tek bloğu gösterir; sen istersen içine inip hangi bononun ne kadar olduğunu görürsün. Roll-up bozulursa (toplam ≠ kebir) mutabakat alarmı çalar.
04 · Hazineci Hangi Seviyeden Bakar
Pratikte doğru seviyeyi seçmek zaman kazandırır. Kaba bir rehber:
"Kebir tutuyor ama muavin dağılımı bozuk" → toplam doğru, ama bir işlem yanlış muavine düşmüş (sınıflama hatası). "Alt hesaba inip bakalım" → sorun tekil bir pozisyonda, ISIN bazında incelenecek. "Pozisyon sistemi kebirle tutmuyor" → roll-up toplamı muhasebe kebirinden farklı; klasik gün sonu mutabakat problemi.
05 · Kapanış — Yapıdan Deftere
Artık bir hesabın hem yatay (grup, çift-tek) hem dikey (kebir → muavin → alt) yapısını okuyabiliyorsun. Bu ikisi birleşince THP tam bir adres sistemine dönüşür: ilk hane grubu, sonraki haneler çözünürlüğü, son hanenin çift/tekliği para birimini verir. Roll-up mantığı da elinde — üst her zaman altın toplamıdır ve bu, mutabakatın matematiksel garantisidir.
Sıradaki modülde bu hesapların yaşadığı defterlere bakacağız: Büyük Defter (GL) ve Mizan — bir kaydın yevmiyeden mizana yolculuğu, mizanın anatomisi ve "nereye ne zaman bakılır" sorusu. Akılda kalan cümle: mizan kebirle konuşur, gerçek detay kebirin altında saklıdır — ve üst her zaman altın toplamıdır.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.