Değerleme Farkları — K/Z'ye mi, Özkaynağa mı
Reeskont faizi taşıdı; şimdi fiyatın sırası. Portföyü her gün güncel piyasa fiyatıyla yeniden ölçmeye değerleme (mark-to-market) denir; defterdeki değerle piyasa değeri arasındaki fark değerleme farkıdır. Bu modülün tek büyük sorusu: o fark nereye yazılır — gelir tablosuna mı (K/Z), özkaynağa mı (OCI)? Cevap sınıflamadan gelir (Modül 6), ama burada işin mekaniğini kuruyoruz: fişin bacakları, geri dönüş (recycling) ve satışta ne olduğu. Bir hazineci için bu, "MtM kârım gelir tablomu ne zaman vurur" sorusudur.
- Değerleme (MtM) = defter değerini güncel piyasa fiyatına çekmek olduğunu bilmek
- Farkın iki yolunu ayırmak: FVTPL → gelir tablosu (grup 7/8), FVOCI → özkaynak (41403)
- Değerleme fişinin bacaklarını okuyabilmek: menkul hesabı ↔ K/Z hesabı veya özkaynak fonu
- Gerçekleşmemiş (unrealized) ile gerçekleşmiş (realized) K/Z farkını kavramak
- FVOCI'de satış anında özkaynaktan K/Z'ye geri dönüşü (recycling) izleyebilmek
01 · Değerleme — Bugünün Fiyatıyla Yeniden Ölçmek
Bir bonoyu 100'e aldın, defterine 100 yazdın. Ertesi gün piyasada 98 oldu. Muhasebe iki şey yapabilir: (a) defterdeki 100'ü koruyup fiyatı görmezden gelmek (itfa maliyet), ya da (b) defteri 98'e çekip 2'lik farkı bir yere yazmak (gerçeğe uygun değer). İkinci yola değerleme / mark-to-market denir ve o 2'lik fark değerleme farkıdır.
Değerleme günlük bir batch işidir (Modül 5): gün sonu, sistem her FVTPL ve FVOCI pozisyonunu güncel fiyatla yeniden ölçer, defter değeriyle arasındaki farkı bir mahsup fişiyle (nakit yok) kaydeder. Kritik nokta: bu fark gerçekleşmemiştir (unrealized) — henüz satmadın, sadece "bugün satsan ne olurdu"yu deftere yansıttın.
Reeskont (Modül 7) faizi taşır, hep artan ve öngörülebilir. Değerleme fiyatı taşır, iki yöne de gidebilir ve piyasayla oynar. Bir bononun aynı gün reeskontu artarken (faiz işledi) değerleme farkı eksiye dönebilir (fiyat düştü). İkisi ayrı hesaplarda, ayrı mantıkla yaşar — mizanda ayrı satırlardır.
02 · Farkın İki Yolu — K/Z vs Özkaynak
Değerleme farkının nereye gideceğini sınıflama belirler. Aynı −2'lik fark, iki farklı adrese gidebilir:
| Sınıf | Değerleme farkı → | Karşı hesap | Gelir tablosu etkisi |
|---|---|---|---|
| FVTPL (030) | Gelir tablosu (K/Z) | 7xx değerleme geliri / 8xx gideri | Anında, tam |
| FVOCI (032) | Özkaynak (OCI) | 41403 menkul değerleme farkları fonu | Borçlanma aracında faiz, ECL ve kur K/Z; kalan değer farkı OCI |
| İtfa maliyet | — | Piyasa değeri bilançoya yazılmaz | EIR, ECL, kur ve satış etkileri olabilir |
İki yolun bilanço etkisi aynıdır — her iki sınıfta da bononun defter değeri 98'e çekilir. Ayrışan tek şey karşı bacağın nereye düştüğüdür: FVTPL'de gelir tablosuna (dönem kârını hemen değiştirir), FVOCI borçlanma aracında kalan fiyat bileşeni özkaynağa gider. Faiz, ECL ve parasal kur bileşeni yine K/Z’dedir. Dolayısıyla yalnızca aynı aracın fiyat değerleme bacağını karşılaştırdığımızda adres K/Z veya OCI olarak ayrışır.
Farkı ve sınıfı oynat: menkul hesabı (030/032) her zaman piyasa değerine gider — bu bacak sabit. Değişen karşı bacaktır: FVTPL'de gelir tablosu (K/Z), FVOCI'de özkaynak fonu (41403). Fişin iki bacağı her zaman eşit; sadece farkın adresi sınıfa göre değişir.
03 · Gerçekleşmemiş vs Gerçekleşmiş — ve Recycling
Değerleme farkı gerçekleşmemiştir (unrealized): kâğıt üstünde bir kâr/zarar, henüz satılmadı. Sattığın an fark gerçekleşir (realized) — artık kesindir, piyasaya bağlı değildir. Bu geçişin muhasebe sonucu sınıfa göre değişir:
Recycling, FVOCI borçlanma araçlarının imza davranışıdır. Ticari amaçla tutulmayan özkaynak yatırımında ilk kayıtta FVOCI seçilirse değer farkı satışta K/Z'ye geri dönmez; temettüler koşulları sağladığında K/Z'dedir. Bu ayrım ve bir riskçi/hazineci için gelir tablosundaki "sürpriz" hareketlerin ana kaynağıdır. Bir banka FVOCI portföyünü aylarca sessizce taşır (fark özkaynakta birikir), sonra bir çeyrekte satar — ve o çeyrek birden büyük bir menkul satış kârı/zararı açıklar. Kâr aslında aylara yayılmıştı; muhasebe onu satış anında topluca gösterdi.
Zamanı ilerlet: aylar boyunca değerleme farkı özkaynakta (mor) birikir, gelir tablosu (yeşil) sıfır kalır. Son adımda satış olur — biriken tutar özkaynaktan boşalıp bir anda K/Z'ye geçer. İşte gelir tablosundaki o "birden gelen" menkul satış kârı budur.
04 · Hazineci İçin Ne Anlama Gelir
Değerleme farkının mekaniği, bir hazinecinin/riskçinin üç günlük sorusunu doğrudan cevaplar:
"Unrealized 40 milyon taşıyoruz" → gerçekleşmemiş MtM; FVTPL'de zaten K/Z'de, FVOCI'de özkaynakta bekliyor. "Değerleme fonu negatife döndü" → 41403 eksi, FVOCI portföyü değer kaybetti, sermayeyi baskılıyor. "Satışta realize ettik" → recycling, birikmiş fark K/Z'ye geçti. "Bu FVTPL, günlük vuruyor" → MtM her gün gelir tablosunda, oynaklık şeffaf.
05 · Kapanış — Fiyattan Bilanço Dışına
Artık bir bononun iki getirisini de muhasebe gözüyle ayırabiliyorsun: faiz ürün bazındaki reeskonta (menkul için 222/223), fiyat değerlemeye (K/Z ya da 41403) gider. Değerleme farkının mekaniğini — fişin bacakları, unrealized/realized ayrımı, FVOCI recycling — kurduğun için gelir tablosundaki menkul kaynaklı hareketleri iz sürebilirsin.
Şimdiye kadar hep bilançoda duran enstrümanlara baktık. Sıradaki modül bilançonun dışına geçer: türevler ve nazım hesaplar — swap'ın kendisi grup 2/3'te değerlenirken nominalinin neden grup 9'da durduğu, bilanço dışı ayakların muhasebesi. Akılda kalan cümle: değerleme farkı fiyatı taşır; adresi sınıf belirler — FVTPL gelir tablosuna, FVOCI özkaynağa, ve FVOCI satışta geri döner.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.