İşlemden Mizana — Fiş, Valör, Gün Sonu Akışı
Bir bono alımı ekranda bir tıktır; ama muhasebede bir fiş doğurur, bir valör tarihi taşır ve gün sonu batch'inde reeskonta, değerlemeye, mizana dönüşür. Bu modül A track'ı kapatırken zinciri zaman içinde yürütür: işlemin muhasebe doğuşundan gün sonu mizanın kesinleşmesine kadar tam tur. Hazineci için asıl mesele şu: bir işlemin muhasebe etkisi ne zaman, hangi tarihle doğar?
- Fişin ne olduğunu ve otomatik/manuel, tahsil/tediye/mahsup türlerini ayırt edebilmek
- İşlem tarihi (trade date) ile valör (value date) farkını ve neden önemli olduğunu anlamak
- Muhasebe kaydının işlem tarihinde, nakit takasın ve faiz işlemesinin valörde olduğunu kavramak
- Gün sonu batch süreçlerinin (faiz tahakkuku, reeskont, değerleme) mizanı nasıl tamamladığını görmek
- Bir işlemin fiş anından gün sonu mizana tam turunu zihinde canlandırabilmek
01 · Fiş — İşlemin Muhasebe Doğuşu
Her muhasebe kaydı bir fiş (voucher) ile başlar. Fiş, bir önceki modüllerde gördüğün çift taraflı kaydın belgelenmiş hâlidir: hangi hesap borçlanır, hangi hesap alacaklanır, hangi tutar, hangi tarih. Modern bankada fişlerin ezici çoğunluğu otomatiktir — işlem sistemleri (hazine yazılımı, şube, kredi) fişi kendi üretir; sadece istisnai düzeltmeler elle (manuel fiş) atılır.
| Fiş türü | Ne zaman | Örnek |
|---|---|---|
| Tahsil fişi | Kasaya/hesaba para girer | Müşteri mevduat yatırır, kupon tahsil edilir |
| Tediye fişi | Kasadan/hesaptan para çıkar | Kredi kullandırımı, faiz ödemesi |
| Mahsup fişi | Nakit hareketi yok, hesaplar arası aktarım | Reeskont kaydı, sınıflama değişikliği, değerleme |
Hazine açısından en çok karşılaşacağın tür mahsup fişidir: gün sonu reeskont, değerleme farkı, kur farkı gibi nakit içermeyen ama muhasebeyi değiştiren kayıtlar hep mahsup fişiyle atılır. Bunlar genelde otomatik batch üretir — sen fişi görmezsin, ama mizandaki sonucunu okursun.
Bir hazineci fiş kesmez ama fişin izini sürer. Mizanda beklenmedik bir hareket gördüğünde "bu hangi fişten geldi?" sorusu seni GL'e, oradan tekil fişe götürür. Fişin türü (tahsil/tediye/mahsup) bile ipucudur: nakit mi hareket etti, yoksa sadece bir değerleme mi yapıldı?
02 · Valör — İşlem Tarihi vs Değer Tarihi
Bankacılığın en çok kafa karıştıran ama en kritik ayrımı: bir işlemin iki tarihi vardır. İşlem tarihi (trade date) anlaşmanın yapıldığı gün; valör (value date) paranın fiilen el değiştirdiği ve faizin işlemeye başladığı gün. İkisi çoğu zaman aynı gün değildir.
| İşlem | Tipik valör | Ne demek |
|---|---|---|
| TL para piyasası / repo | T+0 | Aynı gün takas, aynı gün faiz işler |
| Tahvil/bono alım-satımı | T+0 / T+1 | Piyasaya göre aynı ya da ertesi gün takas |
| Spot FX | T+2 | Bugün anlaşılır, iki iş günü sonra takas |
| Vadeli (forward) FX | T+n | Sözleşme tarihinde türev olarak tanınır; nominal ayrıca nazımda izlenebilir |
Muhasebe zamanı ürüne ve politikaya bağlıdır. Normal yoldan finansal varlık alım-satımlarında banka tutarlı biçimde işlem tarihi veya teslim tarihi muhasebesi uygular; türev ise banka sözleşme hükümlerine taraf olduğunda tanınır. Nakit takas valörde olur; teslim tarihi yönteminde gerçeğe uygun değer değişimleri sınıfa göre aradaki dönemde de kaydedilebilir. Bu yüzden faiz reeskontu (Modül 7) her zaman valör tarihinden itibaren işler; işlem tarihinden değil. Bir hazineci için bu, "swap dün yapıldı ama valörü yarın, faiz yarından başlıyor" gibi ayrımları doğru kurmak demektir.
Valörü büyüt: muhasebe fişi (mavi) işlem tarihinde sabit kalır, nakit takas (yeşil) ileri kayar. Aradaki günlerde işlem bilançoda ama takas askıda; faiz işlemesi de valörden başlar. Spot FX'in T+2'si, repo'nun T+0'ı bu takvimin farklı ayarlarıdır.
03 · Batch — Gün Sonunun Görünmez İşçileri
Gün içinde atılan fişler işlemlerin sadece anlık etkisini yakalar. Ama muhasebenin tam resmi için gün sonunda birçok şeyin daha hesaplanması gerekir: o gün işleyen faiz, portföyün güncel değeri, döviz pozisyonunun kur etkisi. Bunları elle atmak imkânsızdır; bankalar gün sonu batch (toplu işlem) süreçleriyle bunları otomatik üretir — genelde akşam/gece çalışan işler.
Bir hazineci için pratik sonuç: sabah gördüğün mizan, dünkü gün sonu batch'in ürünüdür. Gün içi ekranların canlı gösterdiği pozisyon ile sabahki resmi mizan arasındaki fark, çoğunlukla bu gece işleyen reeskont ve değerleme fişlerinden gelir. "Dün ekranımda şu kârı görüyordum, mizanda farklı" cümlesinin cevabı genelde batch'tedir.
04 · Tam Tur — İşlemden Mizana
Şimdi hepsini bir araya koyalım. Bir bono alımının fiş anından ertesi sabahki mizana kadar geçtiği yol, A track'ın tüm parçalarını (çift kayıt, hesap kodu, kebir, GL, valör, batch) tek akışta birleştirir:
Aşamayı ilerlet: işlem fişten başlar, GL'e dağılır, gün sonu kesimiyle batch devreye girer (reeskont + değerleme), mizan üretilir, ertesi gün açılışa devreder. Sabah bakacağın mizan bu zincirin son halkasıdır — ve içindeki reeskont/değerleme satırları gece batch'inden gelmiştir.
"Valör farkı var, kayıt bugün ama takas T+2" → işlem tarihi ≠ değer tarihi. "Gece batch reeskontu basmış" → gün sonu otomatik faiz tahakkuku fişleri. "Manuel mahsupla düzelttik" → otomatik fiş yanlış/eksik kalmış, elle düzeltme kaydı atılmış. "Açılış bakiyesi devretmedi" → gün sonu kapanış ile ertesi gün açılış arasında kopukluk, kontrol rutininin ilk baktığı yer (Modül 18).
05 · Kapanış — Defterlerden Hazine İşlemlerine
A track bitti. Artık muhasebenin gramerinin tamamı elinde: borç/alacak mantığı, THP grup haritası ve çift-tek, kebir hiyerarşisi, GL–mizan zinciri ve şimdi işlemin zaman içindeki yolu — fiş, valör, batch. Bir işlemin "ne zaman, hangi hesapta, hangi tarihle" muhasebeye girdiğini kestirebiliyorsun.
B track'ta bu makineyi hazinenin kendi işlemlerine sürüyoruz: menkul kıymet sınıflaması (FVTPL/FVOCI/itfa maliyet), reeskont ve tahakkuk, değerleme farkları, türevler ve nazım, repo fonlaması, YP pozisyon ve evalüasyon. Her biri bu modüldeki fiş–valör–batch iskeletinin üstüne oturur. Akılda kalan cümle: işlem tarihinde kayıt doğar, valörde nakit ve faiz gerçekleşir, gün sonu batch mizanı tamamlar.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.