Menkul Kıymetler — FVTPL / FVOCI / İtfa Maliyet
Hazinenin portföyündeki her bono aynı görünür — ama muhasebede üç ayrı kadere sahip olabilir. TFRS 9, borçlanma araçlarını iş modeli ve sözleşmesel nakit akışlarına göre üç ölçüm kategorisinden birine koyar: FVTPL (değer farkı K/Z'ye), FVOCI (değer farkı özkaynağa), itfa edilmiş maliyet (günlük gerçeğe uygun değer farkı bilançoya yazılmaz). Özkaynak araçları için ayrı kurallar vardır. Bu karar, aynı fiyat hareketinin gelir tablonu sarsıp sarsmayacağını belirler. Bir hazineci/riskçi için bu modül, "portföyümün P&L oynaklığı nereden geliyor" sorusunun muhasebe cevabıdır.
- Üç sınıfın (FVTPL, FVOCI, itfa maliyet) değer farkını nereye yazdığını (K/Z, OCI, hiçbir yere) bilmek
- Sınıflamayı belirleyen iki testi anlamak: iş modeli (business model) + SPPI (nakit akış özelliği)
- Her sınıfın THP'de hangi grupta/kebirde durduğunu çıkarabilmek (030 FVTPL, 032 FVOCI, grup 2 itfa)
- Aynı bononun farklı sınıflarda gelir tablosuna neden farklı oynaklık verdiğini görebilmek
- FVOCI'de satışta gerçekleşen kârın gelir tablosuna "geri döndürülmesi" (recycling) mantığını kavramak
01 · Üç Kutu — Sınıflama, Değer Farkının Adresidir
Bir bononun iki tür getirisi vardır: faiz (kupon/carry) ve fiyat değişimi (değerleme farkı / MtM). Faiz her sınıfta benzer işler. Asıl fark fiyat değişiminin nereye yazılacağıdır — ve sınıflama tam olarak bunu belirler:
| Sınıf | Fiyat değişimi (MtM) nereye | Bilançoda değer | THP |
|---|---|---|---|
| FVTPL GUD Farkı K/Z'ye | Gelir tablosu (K/Z) — her gün | Gerçeğe uygun değer | 030 / 031 |
| FVOCI GUD Farkı Diğer Kaps. Gelir | Özkaynak (OCI / değerleme fonu) | Gerçeğe uygun değer | 032 / 033 → 41403 |
| İtfa maliyet vadeye kadar | Günlük K/Z veya OCI yok | İtfa edilmiş maliyet | Grup 2 |
Dikkat: üç sınıfta da faiz geliri gelir tablosuna gider (grup 5, etkin faiz yöntemiyle). Ayrışma sadece fiyat değişimindedir. FVTPL'de fiyat her gün K/Z'yi sallar; FVOCI'de fiyat özkaynakta birikir, K/Z'yi bekletir; itfa maliyette fiyat hiç görünmez. Aynı piyasa hareketi, üç sınıfta üç farklı gelir tablosu etkisi.
Sınıflama serbest bir oynaklık tercihi değildir. TFRS 9 sonucu iş modeline, SPPI testine ve sınırlı seçimlere bağlar. Aynı devlet tahvilini FVTPL'ye koyarsan faiz her yükseldiğinde gelir tablon zarar yazar; FVOCI'ye koyarsan aynı zarar özkaynakta sessizce oturur, gelir tablon rahat kalır. Hazine iş modelini ve portföy yönetimini belgelendirir; muhasebe sınıfı bu olguları izler — ve bir riskçi, bir bankanın P&L oynaklığını okurken önce portföyün sınıf dağılımına bakar.
02 · Kutuya Nasıl Girilir — İş Modeli + SPPI
Sınıflama keyfi değildir. TFRS 9 bir borçlanma aracını iki testten geçirir ve sonucu iki testin kesişimi belirler:
| İş modeli | SPPI | Sınıf |
|---|---|---|
| Vadeye kadar tut (hold to collect) | Geçer | İtfa edilmiş maliyet |
| Tut ve sat (collect & sell) | Geçer | FVOCI |
| Alım-satım / diğer | — | FVTPL |
| Herhangi biri | Geçmez | FVTPL (zorunlu) |
Mantık şu: SPPI geçmezse (nakit akışı düz faiz-anapara değilse) enstrüman her koşulda FVTPL'ye düşer — çünkü itfa maliyet ya da OCI ölçümü ancak "sade borç" için anlamlıdır. SPPI geçse bile, alım-satım modeli yine FVTPL demektir. İtfa maliyet ve FVOCI'ye sadece hem SPPI geçen hem de tutma-odaklı iş modeline sahip kâğıtlar girebilir.
İki testi oynat: SPPI "geçmez" olduğu an, iş modeli ne olursa olsun kutu FVTPL'ye kilitlenir. SPPI geçerken iş modeli sınıfı belirler — vadeye kadar tut → itfa maliyet, tut ve sat → FVOCI, alım-satım → FVTPL.
03 · Üç Kutu Yakından
Her sınıfın muhasebe davranışını bir hazineci gözüyle özetleyelim:
FVOCI'nin bir inceliği var: satış anında özkaynakta biriken değer farkı, borçlanma araçları için gelir tablosuna geri döndürülür (recycling). Yani FVOCI bononu sattığında, o güne kadar sessizce özkaynakta bekleyen kâr/zarar bir anda K/Z'ye düşer. FVTPL'de böyle bir bekleme yoktur (fark zaten günlük K/Z'ye gitmiştir); itfa maliyette ise zaten MtM olmadığı için sadece satış anındaki fark realize olur. Bu recycling farkı, gelir tablosunun neden bazı çeyreklerde "birdenbire" hareket ettiğini açıklar.
"Bu kâğıdı FVOCI'ye alalım, P&L'i sarsmasın" → değer farkını özkaynağa park etme kararı. “İş modeli tahsil, SPPI geçti; itfa edilmiş maliyet” → güncel sınıflandırma gerekçesi budur; eski HTM etiketi yeterli değildir. "Satışta değerleme fonu boşaldı, K/Z'ye geçti" → FVOCI recycling gerçekleşti. "Trading kârı bugün 12 milyon" → FVTPL portföyünün günlük MtM farkı, grup 7'de.
04 · Aynı Bono, Üç Kader — P&L Oynaklığı
Şimdi asıl mesele. Aynı devlet tahvilini alalım, piyasa faizini oynatalım ve tek fiyat hareketinin üç sınıfta gelir tablosuna ne yaptığını yan yana görelim. Faiz yükselince bono fiyatı düşer (ters ilişki); önemli olan bu düşüşün nereye yazıldığıdır:
Faizi oynat: MtM her sınıfta aynı hesaplanır, ama gelir tablosu etkisi (koyu çubuk) sadece FVTPL'de tam görünür; FVOCI'de fark özkaynağa (açık çubuk) gider, gelir tablosu sadece carry'yi görür; itfa maliyette MtM hiç yoktur. Carry (faiz geliri) üçünde de aynıdır — ayrışan tek şey fiyat farkının adresidir.
05 · Kapanış — Sınıftan Reeskonta
Bir menkul kıymetin muhasebe kaderi tek soruya bağlı: hangi kutuda? İş modeli + SPPI kutuyu seçer; kutu da değer farkının K/Z'ye mi, özkaynağa mı, hiçbir yere mi gideceğini belirler. Bir mizana baktığında 030 (FVTPL), 032 (FVOCI) ve grup 2 (itfa) bakiyeleri sana portföyün oynaklık profilini önceden söyler.
Ama bu modülde bir şeyi sabit tuttuk: faiz (carry). Faizin her gün nasıl işlediği, tahakkuk ettiği ve ürün bazındaki tahakkuk/reeskont hesaplarına (menkul geliri 222/223; gider 360/361) nasıl yazıldığı kendi başına bir konudur — sıradaki modül. Akılda kalan cümle: sınıflama, fiyat farkının adresidir; faiz her sınıfta gelir tablosuna gider, değişen sadece MtM'in nereye yazıldığıdır.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.