Karşılıklar — Beklenen Zararın Muhasebe İzi
Karşılık, henüz gerçekleşmemiş ama beklenen bir zararı bugünden gidere yazmaktır. TFRS 9, bunu "beklenen kredi zararı" (ECL) modeliyle kurar. Bu modül kısa — çünkü capital track'ı (capital-04) ECL'yi ayrıntısıyla işliyor; burada muhasebe izini ve hazine perspektifini ekliyoruz: karşılık gelir tablosuna nereden düşer, ve hazineyi neresinden ilgilendirir. Detay için köprü capital-04'e.
- Karşılığın "beklenen zararı bugünden ayırmak" olduğunu ve gider (grup 8) + kontra-aktif ikilisiyle kaydedildiğini bilmek
- PD–LGD–EAD’yi sadeleştirilmiş risk ayrıştırması olarak tanımak; muhasebe ECL’sinin olasılık ağırlıklı ve iskonto edilmiş nakit açığı olduğunu bilmek
- Üç aşamayı (Stage 1/2/3) ve stage 2'deki sıçramayı (12-ay → ömür boyu ECL) ayırabilmek
- Karşılığın sadece kredi değil, menkul (FVOCI/itfa) ve karşı taraf için de tutulduğunu görmek
- Detay için capital-04'e köprü kurabilmek
01 · Karşılık — Beklenen Zararı Bugünden Ayırmak
Muhasebe, bir zarar kesinleşene kadar beklemez. Tahakkuk ilkesi (Modül 7) faiz için neyse, karşılık zarar için odur: gelecekte oluşması beklenen zararı bugünden gidere yazar. Böylece gelir tablosu, riski gerçekleştiği gün değil, ortaya çıktığı gün tanır. Kayıt iki ayaklıdır:
| Ne oldu | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| Beklenen zarar için karşılık ayrıldı | 8xx Karşılık gideri (gelir tablosu) | 1xx Özel/beklenen zarar karşılığı (kontra-aktif) |
Alacak bacağı bir kontra-aktif hesaptır (ör. krediler grubunda 180 özel karşılık, ya da menkul/iştirak için değer düşüş karşılığı): aktifi azaltan ama pasife yazılan bir hesap. Net etki: aktif (kredi/menkul) net değeri düşer, gelir tablosu gider yazar. Karşılık geri de dönebilir — beklenen zarar iyileşirse karşılık iptal edilir, gelir tablosuna gelir yazılır.
Üçü de nakit dışı muhasebe kaydı üretebilir; çalışma sıklığı ve kapanış süreci ürüne ve bankanın politikasına göre değişir. Fark: reeskont hak edilen faizi, değerleme piyasa fiyatını, karşılık beklenen zararı taşır. Bir hazineci mizanda üçünü ayrı hesaplarda görür ve gelir tablosundaki hareketi doğru kalemle eşleştirir.
02 · ECL Ölçümü — Nakit Açığı ve Risk Ayrıştırması
TFRS 9 ECL’yi tek bir PD × LGD × EAD formülü olarak tanımlamaz. Ölçüm; sözleşmesel nakit akışları ile beklenen nakit akışları arasındaki olasılık ağırlıklı bugünkü değer farkıdır, makul ileriye dönük bilgiyi ve paranın zaman değerini içerir. PD × LGD × EAD ise bankaların bu sonucu dönemler ve senaryolar boyunca kurarken kullandığı yaygın risk ayrıştırmasıdır:
ECL = PD (temerrüt olasılığı) × LGD (temerrütte kayıp) × EAD (temerrütte bakiye)
Üç bileşeni oynat: bu laboratuvar tek dönemli, senaryosuz bir yaklaşık kaybı gösterir. PD küçük ama EAD büyükse karşılık yine kabarır; LGD teminatla düşer. Bu çarpımın sonucu gelir tablosuna karşılık gideri (grup 8) olarak yazılır. Bileşenlerin modellenmesi capital-04 ve risk track'ının (PD/LGD/EAD) işi.
03 · Üç Aşama — Stage 1 / 2 / 3
TFRS 9 her aracı kredi riskindeki bozulmaya göre üç aşamaya koyar ve karşılık miktarı aşamaya göre sıçrar:
| Aşama | Durum | Karşılık |
|---|---|---|
| Stage 1 | İlk kayıttan beri kredi riski önemli artmamış | 12 aylık ECL: gelecek 12 ayda mümkün temerrütlerden doğan ömür boyu nakit açıklarının olasılık ağırlıklı kısmı |
| Stage 2 | Risk belirgin arttı (SICR) | Ömür boyu ECL (sıçrama) |
| Stage 3 | Kredi-değer düşüklüğü | Ömür boyu ECL; bireysel veya toplu ölçüm olabilir, faiz geliri net defter değeri üzerinden hesaplanır |
Kritik eşik stage 1 → 2 geçişidir (SICR — kredi riskinde önemli artış): karşılık 12 aylık beklenen zarardan ömür boyu beklenen zarara atlar; aynı kredi için karşılık bir anda katlanabilir. Bu sıçrama, gelir tablosunda "karşılık gideri şok" olarak görünür ve makro bozulma dönemlerinde bankaların kârını topluca vurur.
Aşamayı ilerlet: stage 1 → 2 geçişinde karşılık 12 aylıktan ömür boyuna sıçrar (SICR eşiği). Aynı kredi, aynı bakiye — sadece risk sınıfı değişince karşılık katlanır. Aşama modelinin ayrıntısı ve PD ölçümü capital-04'te.
04 · Hazine Perspektifi & Kapanış
Karşılık deyince akla kredi gelir ama hazineyi de üç noktadan ilgilendirir:
Karşılığın muhasebe izi böyle: beklenen zarar (ECL’nin dönem değişimi değer düşüklüğü kazanç/kaybı olarak (grup 8) yazılır, kontra-aktifle aktifi düşürür, aşamaya göre 12-ay/ömür boyu ölçülür ve iyileşirse geri döner. Bileşenlerin modellenmesi, aşama kriterleri ve makro senaryolar için capital-04 ve risk track'ı asıl kaynaktır — bu modül köprüdür. ECL, CVA ve TMS 37 karşılıklarını aynı “beklenen zarar” torbasında toplama: kapsamları ve ölçüm temelleri ayrıdır.
C track bitti. D track uygulamaya geçer: elindeki tüm bilgiyi bir mizanı okuyup kontrol etmek için kullanacaksın — ters bakiye, askı hesaplar, muhasebe–risk mutabakatı ve gün sonu rutini. Akılda kalan cümle: karşılık, beklenen zararı bugünden gidere yazar; ECL olasılık ağırlıklı ve iskonto edilmiş nakit açığıdır; PD–LGD–EAD bunu modellemek için kullanılan bir ayrıştırmadır ve aşamaya göre ufuk değişir, ve sadece krediyi değil menkul ile karşı tarafı da kapsar.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.