Repo & Para Piyasası — Fonlamanın Kaydı
Repo, hazinenin en yoğun günlük işidir — ve muhasebesinde şaşırtıcı bir incelik var: repo yaparken bono satılmaz. Menkul kıymet bilançoda kalır, sadece nakit girer ve bir borç doğar. Bu modül repoyu "teminatlı borçlanma" olarak muhasebe gözüyle kurar, ters reponun aynasını gösterir ve para piyasası fonlama kaynaklarını mizanda konumlar. Bir hazineci için soru şu: gecelik fonlamam mizanda hangi hesabı hareket ettiriyor ve maliyeti nereye yazılıyor?
- Reponun bir satış değil, teminatlı borçlanma olduğunu ve menkulün bilançoda kaldığını bilmek
- Repo kaydını okuyabilmek: nakit girer (aktif), para piyasasına borç doğar (pasif), menkul yerinde durur
- Ters reponun aynasını kurmak: nakit çıkar, para piyasasından alacak doğar (aktif)
- Repo faizinin gider reeskontuyla (360, grup 6) işlediğini kavramak
- Para piyasası fonlama kaynaklarını (TCMB, interbank, BIST repo) mizanda konumlandırabilmek
01 · Repo Nedir — Muhasebe Gözüyle
Repo (geri alım vaadiyle satım) ekonomik olarak basittir: bononu teminat benzeri şekilde devredersin, karşılığında nakit alırsın, ertesi gün biraz faizle bonoyu geri alırsın. Adında "satım" geçse de muhasebe bunu satış saymaz — çünkü bononun riski ve getirisi hâlâ sende: fiyatı düşerse sen kaybedersin, kuponu sen alırsın, ertesi gün geri alman kesin. Muhasebe biçime değil öze bakar: bu bir teminatlı borçlanmadır.
Sonuç: menkul kıymet bilançodan çıkmaz. 030/032'deki bono yerinde durur, değerlenmeye ve reeskonta devam eder. Sadece iki şey olur: kasaya nakit girer (aktif artar) ve karşılığında bir borç doğar (pasif artar — para piyasasına borçlar). Verilen bono ise teminat olarak nazımda (grup 9) izlenir.
Repo = bononu satmadan nakde çevirmek. Riski üstünde tutarsın, karşılığında geçici likidite alırsın. Bu yüzden repo, elindeki bono portföyünü nakde dönüştürmeden fonlama yaratmanın en hızlı yoludur — hazinenin gün sonu açığını kapatmasının ana aracı (Treasury Modül 6 ile aynı olay, buradaki muhasebe izi).
02 · Repo'nun Kaydı — Menkul Kalır, Borç Gelir
Repo açılışının fişi, çift kaydın en temiz örneklerinden biridir:
| Adım | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| Repo açılışı (nakit girer) | 010 Kasa / TCMB | 3xx Para Piyasasına Borçlar |
| Her gün faiz tahakkuku | 6xx Faiz gideri | 360 Gider reeskontu |
| Kapanış (bono geri alınır, borç + faiz ödenir) | 3xx Borç + 360 reeskont | 010 Kasa |
Dikkat: bu fişlerin hiçbirinde menkul kıymet hesabı (030) yok. Bono el değiştirmedi (muhasebe gözüyle); sadece nakit ve borç hareket etti, faiz gün gün işledi. Repo faizi tam olarak Modül 7'deki gider reeskontu mekaniğiyle çalışır: her gün 360/361'e birikir, kapanışta nakitle ödenir. Bu, reponun neden "menkulü satmadan fonlama" olduğunu muhasebede kanıtlar — bilançonun aktif tarafında bono aynen dururken pasif tarafında geçici bir borç belirir.
Tipi "Repo" tut, tutarı büyüt: bono (yeşil) sabit kalır, nakit (mavi) ve borç (turuncu) birlikte şişer — bilanço iki taraftan büyür. Tipi "Satış"a çevir: bono azalır, yerine nakit gelir — bilanço büyümez, kompozisyon değişir. İşte reponun satıştan muhasebe farkı.
03 · Ters Repo — Aynı Madalyonun Diğer Yüzü
Ters repo (geri satım vaadiyle alım) reponun tam aynasıdır: bu sefer sen nakit verir, karşılığında teminat (bono) alır ve faizle geri satarsın. Yani sen borç veren taraftasın. Muhasebe de aynalanır:
| Repo (borçlanma) | Ters repo (borç verme) | |
|---|---|---|
| Nakit | Girer (aktif ↑) | Çıkar (aktif ↓) |
| Doğan kalem | Para Piyasasına Borçlar (pasif) | Para Piyasalarından Alacaklar (aktif) |
| Faiz | Gider (grup 6 · 360/361) | Gelir (grup 5 · 222/223 ters repo reeskontu) |
| Teminat bono | Bizde kalır (nazımda verilen) | Karşıda kalır (nazımda alınan) |
İkisi Modül 1'in ters bilançosunun canlı örneğidir: aynı işlem, bir tarafta borç (pasif) bir tarafta alacak (aktif). Bir hazineci gün içinde ikisini de yapar — sabah fazla parayı ters repoyla plase eder (gelir), öğleden sonra açığı repoyla kapatır (gider). Mizanda para piyasasına borçlar ile para piyasalarından alacaklar, günün fonlama dengesinin iki ucudur.
Bonoyu repoyla fonlamak klasik bir carry işlemidir: bono getirisi (222/223 reeskontu ve grup 5 geliri) girer, repo maliyeti (360, grup 6) çıkar. Fark pozitifse pozisyon kendini taşır; repo faizi bono getirisini geçerse negatif carry — pozisyonu tutmak her gün zarar yazar (2018/2023 gibi faiz stresi dönemlerinin klasik sıkışması).
04 · Para Piyasası Fonlama Kaynakları
Repo, para piyasası fonlamasının en büyük ama tek kalemi değil. Hazinenin gecelik/kısa vadeli fonlama menüsü ve mizandaki yerleri:
"Repoyla fonladık, bono çıkmadı" → teminatlı borçlanma; menkul bilançoda kaldı. "Ters repoya para plase ettik" → fazla nakit gecelik borç verildi, para piyasalarından alacak doğdu. "TCMB haftalık repoya gittik" → politika faizinden teminatlı fonlama. "Negatif carry taşıyoruz" → repo maliyeti bono getirisini geçti; pozisyon eritiyor. "Repo çevrilemedi" → gecelik fonlama yenilenemedi, likidite stresi işareti.
05 · Kapanış — Fonlamadan Dövize
Reponun sırrını çözdün: bir satış değil, teminatlı borçlanma. Menkul bilançoda kalır, nakit girer, para piyasasına borç doğar, faiz gider reeskontuyla (360) işler. Ters repo bunun aynasıdır — nakit çıkar, alacak doğar, faiz gelir olur. Mizanda para piyasası borç/alacak hesapları sana hazinenin günlük fonlama dengesini gösterir.
B track'ı kapatan sıradaki modül bir başka günlük hazine gerçeğine döner: yabancı para pozisyonu, evalüasyon ve kambiyo vaziyeti — çift-tek YP hesaplarının (Modül 2) kur farkının nasıl hesaplandığı, ne zaman K/Z'ye ne zaman değerleme fonuna gittiği. Akılda kalan cümle: repoda bono satılmaz, sadece nakde çevrilir; menkul yerinde durur, karşılığında geçici bir borç doğar ve faizi 360'ta işler.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.