Türevler & Nazım — Bilanço Dışının Muhasebesi
Hazinenin büyük türev pozisyonlarında iki ayrı ölçü vardır: bir milyar dolarlık swap'ın nominali devasa, ama değeri başlangıçta sıfıra yakın. Bu modül iki kavramı ayırır — nominal (nazım hesaplar, grup 9) ve gerçeğe uygun değer (türev varlık 224 / yükümlülük 364) — ve türevin nasıl taraf değiştirdiğini gösterir. Bir riskçi için bu, "notional'ım 1 milyar ama bilançomda neden 12 milyon görünüyor" sorusunun cevabıdır.
- Nominal (notional) ile gerçeğe uygun değer arasındaki farkı net ayırabilmek
- Nazım hesapların (grup 9) neden bilanço bakiyesine girmediğini ama çift kayıtla izlendiğini bilmek
- Türevin değeri lehe dönünce varlık (224), aleyhe dönünce yükümlülük (364) olduğunu görmek
- Alım-satım amaçlı türevin MtM'inin K/Z'ye (grup 7/8) gittiğini kavramak
- Riskten korunma (hedge) amaçlı türevin farklı muhasebeleştiğini, nakit akış hedge'inin OCI'ya (41406) gittiğini bilmek
01 · Nominal vs Değer — İki Ayrı Büyüklük
Bir türevin iki tamamen farklı sayısı vardır ve karıştırmak en sık hatadır:
Nominal, çoğu türevde devredilen anapara değil ödeme hesaplama tabanıdır; bu yüzden finansal durum tablosuna varlık veya borç olarak yazılmaz. BDDK planında ayrıca nazım hesaplarda takip edilir — takip edilir, raporlanır, ama bilanço bakiyesine eklenmez. Bilançoya sadece türevin gerçek değeri girer. 1 milyarlık swap'ın bilançoda 12 milyon görünmesinin sebebi budur: nominal grup 9'da, değer grup 2'de.
Nazım = "unutmamak için yazılan ama bilançoyu şişirmeyen" hesaplar. Türev nominali, verilen teminat mektubu, akreditif taahhüdü — hepsi gerçek yükümlülük/hak doğurur ama nakit/değer henüz kesin değildir. Grup 9 bunları çift kayıtla (borçlu nazım / alacaklı nazım) izler; bakiye bilanço toplamına girmez.
02 · Nazım Hesaplar — Çift Kayıtla İzlenen Taahhütler
Nazım hesaplar da çift taraflı çalışır (Modül 1 kuralı grup 9'da da geçerli), ama kendi içinde: bir borçlu nazım hesabı bir alacaklı nazım hesabıyla eşleşir. Bu, tutarı "hem hatırlamak hem de bir karşılığa bağlamak" içindir — bilanço bakiyesine dokunmadan.
| Nazım kalemi | Ne izler | Grup |
|---|---|---|
| Türev nominal tutarları | Swap/forward/opsiyon referans büyüklüğü | 9xx |
| Teminat mektupları | Bankanın verdiği garanti taahhüdü | 910–913 |
| Akreditifler | İthalat/ihracat ödeme taahhüdü | 930–933 |
| Cirolar / kabul kredileri | Devredilen/garanti edilen senet yükümlülüğü | 920–943 |
Bir hazineci için en önemlisi türev nominalidir. Swap yapıldığında nominali grup 9'a yazılır (referans olarak), vade geldiğinde ya da kapatıldığında nazımdan düşülür. Bilanço bunu hiç görmez; ama nazım bakiyeleri bankanın bilanço dışı büyüklüğünü gösterir — ki bu, karşı taraf riski ve sermaye hesapları için kritiktir (SA-CCR, CVA — risk tarafının işi).
03 · Türev Değeri Taraf Değiştirir — 224 vs 364
Türevin gerçek değeri sıfırın etrafında salınır ve işaretine göre bilançoda taraf değiştirir — Modül 1'in "aynı enstrüman aktifte de pasifte de olabilir" fikrinin en saf örneği:
| Türevin değeri | Bilançoda | THP | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Lehte (+) | Aktif | 224 / 225 Türev finansal varlık | Karşı taraf bize borçlu — bir alacak |
| Aleyhte (−) | Pasif | 364 / 365 Türev finansal yükümlülük | Biz karşı tarafa borçluyuz — bir borç |
Değer değiştikçe MtM farkı (Modül 8 mantığı) da bir yere yazılır. Alım-satım amaçlı türevlerde bu fark gelir tablosuna gider (grup 7 kâr / 8 zarar) — trading masasının türev kârı buradadır. Yani bir swap üç yerde birden görünür: nominali nazımda (9), değeri bilançoda (224 veya 364), değer değişimi gelir tablosunda (7/8). Üçünü ayırmak, türev muhasebesini okumanın anahtarıdır.
Piyasayı oynat: nominal (gri, nazımda) kıpırdamaz — grup 9'da sabit durur. Değer (renkli) sıfırın etrafında salınır: lehte → türev varlık (224, aktif, yeşil), aleyhte → türev yükümlülük (364, pasif, mavi). Nominal ne kadar büyük olursa olsun bilançoya giren sadece o küçük değerdir.
04 · Alım-Satım vs Riskten Korunma Amaçlı Türev
Türevin MtM'inin nereye gideceği amacına bağlıdır — tıpkı menkulde sınıflama gibi:
Hedge muhasebesi (riskten korunma muhasebesi) özel bir rejimdir: belgeleme, etkinlik testi ve dokümantasyon ister. Amacı, ekonomik olarak birbirini götüren iki pozisyonun muhasebede de birbirini götürmesini sağlamaktır — aksi halde korunan kalem itfa maliyette (MtM yok) dururken türev K/Z'de oynar ve yapay bir oynaklık doğardı. Nakit akış hedge’inde etkin kısım OCI’da birikir, etkin olmayan kısım K/Z’ye gider. Korunan nakit akışı finansal tabloyu etkilediğinde birikmiş tutar ilgili kurala göre K/Z’ye yeniden sınıflanır veya finansal olmayan varlığın maliyetine dâhil edilir.
"Notional 5 milyar ama MtM 30 milyon" → nominal nazımda, değer bilançoda; ikisi ayrı. "Swap varlığa döndü" → değer lehe geçti, 364'ten 224'e taşındı. "Bunu hedge'e aldık, P&L'i sallamasın" → riskten korunma muhasebesi, MtM oynaklığı OCI'ya ya da korunan kalemle netleşmeye gidiyor. "Hedge etkinliği bozuldu" → etkin olmayan kısım K/Z'ye düşecek.
05 · Kapanış — Bilanço Dışından Fonlamaya
Türev muhasebesinin üç ayağını ayırdın: nominal nazımda (9, bilanço dışı), değer bilançoda (224/364, işarete göre taraf değiştirir), değer değişimi gelir tablosunda (7/8) ya da hedge ise OCI'da (41406). Bir mizana baktığında 224/364 sana türev pozisyonunun net değerini, grup 9 bakiyeleri bilanço dışı büyüklüğü söyler.
Sıradaki modül hazinenin en yoğun günlük işine döner: repo ve para piyasası fonlaması. Orada ilginç bir muhasebe var — repoda menkul kıymet bilançoda kalır, satılmış sayılmaz, sadece nakit girer ve bir borç doğar. Akılda kalan cümle: nominal nazımda unutulmamak için durur; bilançoya giren türevin gerçek değeridir ve o değer işaretine göre varlık ya da yükümlülük olur.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.