Reeskont — Tahakkuk, İşlemiş Faiz, Reeskont Kebirleri
Faiz her gün biraz işler ama nakit kesikli akar: bono kuponu 6 ayda bir, mevduat faizi vade sonunda. Muhasebe bu boşluğu tahakkuk (reeskont) ile kapatır — henüz nakde dönmemiş ama hak edilmiş faizi her gün deftere yazar. Bu modül bir önceki modülün sabit tuttuğu carry'yi açar: işlemiş faiz nasıl birikir, ürün bazındaki gelir ve gider reeskont kebirleri ne yapar, gün sonu batch bunu nasıl basar. Bir hazineci için reeskont, "ekranımdaki taşıma getirisi mizanda nerede duruyor" sorusudur.
- Tahakkuk (accrual) ilkesini nakit esasından ayırabilmek: hak ediş ≠ nakit tahsilat
- İşlemiş faizin (accrued interest) iki kupon arasında her gün doğrusal biriktiğini görmek
- Kredi gelir reeskontu (220/221), diğer gelir reeskontu (222/223) ve gider reeskontunun (360/361) farkını bilmek
- Gün sonu reeskont fişinin nasıl atıldığını (mahsup: reeskont hesabı ↔ faiz gelir/gideri) kavramak
- Net reeskontun net faiz marjının muhasebe izdüşümü olduğunu anlamak
01 · Neden Reeskont — Hak Ediş, Nakit Değil
Muhasebe tahakkuk esasına göre çalışır: bir gelir/gider, nakit el değiştirdiğinde değil, hak edildiğinde kaydedilir. Faiz bunun en saf örneğidir. Bir bono elinde dururken kupon ödemesini beklerken bile her gün faiz "işler" — sen o günün getirisini hak edersin, ama nakit ancak kupon tarihinde gelir. Bu iki an arasındaki farkı deftere yansıtan kayda reeskont denir.
Reeskont olmasaydı gelir tablosu zıplardı: kupon günü kocaman bir faiz geliri, diğer 179 gün sıfır. Tahakkuk bunu düzler — her güne o günün hak edilen faizini yazar. Böylece gelir tablosu, portföyün gerçek taşıma getirisini (carry) günlük ve düzgün gösterir.
İki farklı defter zamanı vardır: hak ediş zamanı ve nakit zamanı. Reeskont hak edişi, valör (Modül 5) nakit anını yönetir. Bir bononun faizi valör tarihinden itibaren işler (hak ediş başlar); kupon tarihinde nakde döner (nakit anı). Reeskont hesabı, aradaki "hak edilmiş ama tahsil edilmemiş" tutarı taşır — bir tür alacak.
02 · İşlemiş Faiz — Her Gün Biraz
İki kupon tarihi arasında biriken faize işlemiş faiz (accrued interest) denir. Basit kâğıtlarda neredeyse doğrusal birikir: kupon 100 birim ve dönem 180 günse, her gün ~0,55 birim işler. Bu birikim bononun kirli fiyatını (dirty price) oluşturur:
Kirli Fiyat = Temiz Fiyat + İşlemiş Faiz
Piyasada bono temiz fiyattan kote edilir (işlemiş faiz hariç), ama takasta kirli fiyat ödenir — alıcı, satıcıya o güne kadar biriken faizi de öder. Bu yüzden muhasebede menkul kıymetin değeri ile faiz reeskontu ayrı izlenir: temiz fiyat değerlemeye (Modül 8), işlemiş faiz reeskonta gider. Bir hazineci ekranında "dirty" görür ama muhasebe bunu ikiye böler.
Günü ilerlet: işlemiş faiz doğrusal birikir, kupon tarihinde (180) sıfırlanır çünkü nakit gelir ve reeskont kapanır. Reeskont hesabındaki bakiye tam olarak bu birikimdir — "hak edilmiş ama henüz tahsil edilmemiş" faiz.
03 · Reeskont Kebirleri — Ürüne Göre Doğru Hesap
Reeskontun iki yakası vardır ve THP'de zıt gruplarda dururlar:
| Reeskont | Ne için | THP | Doğa | Karşı hesap |
|---|---|---|---|---|
| Kredi faiz ve gelir tahakkuk/reeskontu | Kredilerden tahsil edilecek faiz ve gelir | 220 / 221 | Aktif · borç | Ürüne göre faiz geliri |
| Diğer faiz ve gelir reeskontu | Menkul, ters repo, zorunlu karşılık ve diğer gelirler | 222 / 223 | Aktif · borç | Ürüne göre faiz geliri |
| Gider reeskontu | Bankanın ödeyeceği faiz (mevduat, repo, ihraç) | 360 / 361 | Pasif · alacak | Faiz gideri (grup 6) |
Mantık, Modül 1'in ters bilançosuyla birebir örtüşür: bankanın tahsil edeceği faiz bir alacaktır ve aktif nitelikli bir tahakkuk/reeskont hesabına gider; hesap ürünle birlikte seçilir: kredide 220/221, menkul ve diğer gelirlerde 222/223. Bankanın ödeyeceği faiz bir borçtur ve 360/361 ailesinde izlenir. Çift kod TP, tek kod YP eşini gösterir.
Gün sonu batch her ikisini de basar. Tipik mahsup fişleri:
| Ne işledi | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| Bono faizi tahakkuk etti | 222 Menkul faiz reeskontu | 5xx Faiz geliri |
| Mevduat faizi tahakkuk etti | 6xx Faiz gideri | 360 Gider reeskontu |
İki fiş de nakit içermez — sadece hak edilen faizi gelir/gidere yazıp karşı bacağı reeskont hesabında biriktirir. Nakit, kupon/vade geldiğinde ayrı bir fişle gelir ve biriken reeskontu kapatır.
Getiri ve maliyeti oynat: 222 menkul faiz reeskontu her gün getiriyi, 360 gider reeskontu maliyeti biriktirir. İkisinin farkı günlük net marj tahakkuku — bononun taşıma kârının (carry) muhasebe hızıdır. Maliyet getiriyi geçerse net reeskont negatife döner (negatif carry).
04 · Hazineci İçin Reeskont Nerede Görünür
Reeskont, bir hazinecinin ekranındaki "carry / taşıma getirisi" ile muhasebe kârı arasındaki köprüdür. Üç pratik nokta:
"Reeskont bugün şu kadar bastı" → gün sonu batch tahakkuku. "Negatif carry taşıyoruz" → gider reeskontu gelir reeskontunu geçiyor, marj negatif. "Kupon geldi, reeskont kapandı" → biriken ilgili gelir reeskontu nakde döndü, hesap sıfırlandı. "Clean/dirty farkı reeskonttan" → risk fiyatı ile muhasebe değeri arasındaki fark işlemiş faiz.
05 · Kapanış — Faizden Fiyata
Reeskont, faizin muhasebe hızıdır: her gün hak edilen carry'yi gelir/gider olarak yazar, karşı bacağı ürün bazındaki 220–223 gelir ve 360/361 gider reeskont hesaplarında biriktirir, kupon/vade geldiğinde nakitle kapatır. Bir mizanda ilgili gelir ve gider reeskont bakiyeleri sana portföyün taşıma getirisinin ve fonlama maliyetinin biriken hâlini gösterir.
Bu modülde bononun fiyatını sabit tuttuk — sadece faizi işledik. Sıradaki modül tam tersini yapar: faizi bir yana koyup fiyat değişimini (değerleme farkını) alır ve onun K/Z'ye mi özkaynağa mı gideceğini mekanik olarak kurar. Akılda kalan cümle: reeskont hak edilen faizi taşır (gelir tarafı alacak hakkı, gider tarafı ödeme borcu); fiyat farkı ayrı bir hikâyedir.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.