GL & Mizan — Nereye Ne Zaman Bakılır
Her işlem bir yevmiye kaydı olarak başlar, büyük deftere (GL) hesap hesap dağılır, gün sonunda mizanda özetlenir. Bu üçlü zincir, bankanın muhasebe kayıt sistemidir. Risk, operasyon ve alt defterler farklı amaçlarla veri üretir; güvenilir sonuç bunların GL ile mutabakatından çıkar. Bu modül zinciri kurar, mizanın anatomisini (beş kolon) açar ve bir hazineci/riskçi için en pratik soruyu cevaplar: bir şeyi merak ettiğimde GL'e mi mizana mı bakarım, ve ne zaman?
- Yevmiye → defter-i kebir (GL) → mizan zincirini ve her halkanın ne işe yaradığını anlatabilmek
- Bir mizan satırının beş kolonunu okuyabilmek: açılış bakiye, borç hareket, alacak hareket, borç/alacak kapanış bakiyesi
- Kapanış bakiyesinin hangi tarafa düşeceğini (borç mu alacak mı) hesabın doğasından kestirebilmek
- GL'in "zaman ekseni + iz sürme", mizanın "an fotoğrafı" olduğunu ayırt edebilmek
- Gün sonu / ay sonu ritminde neyin ne zaman bakıldığını (EOD mizan, drill-down için GL) bilmek
01 · Zincir — Yevmiyeden Mizana
Muhasebenin üç defteri aynı gerçeğin üç görünümüdür:
| Defter | Ne tutar | Ekseni | Soruyu cevaplar |
|---|---|---|---|
| Yevmiye journal | Her işlemin borç/alacak ayaklarını zaman sırasıyla kaydeder | İşlem | "Bu fiş ne zaman, hangi işlemden atıldı?" |
| Defter-i Kebir (GL) general ledger | Yevmiye kayıtlarını hesap hesap gruplar; her hesabın tüm hareketleri | Hesap × zaman | "Bu hesapta dönem içinde ne oldu?" |
| Mizan trial balance | Her hesabın bir andaki bakiyesini ve dönem hareket toplamını | An (snapshot) | "Şu an hangi hesapta ne kadar var?" |
Akış tek yönlüdür: işlem olur → yevmiyeye çift taraflı kayıt düşer → o kayıt ilgili hesapların GL sayfasına dağılır → tüm hesapların bakiyeleri toplandığında mizan çıkar. Modern bir bankada bu zincir elle işlemez; işlem sistemleri (hazine yazılımı, kredi sistemi, şube) fişleri otomatik üretir ve GL'e besler. Ama mantık değişmez — mizan, GL'in bir andaki toplamıdır; GL, yevmiyenin hesaplara göre düzenlenmiş hâlidir.
Mizan sana "ne kadar" der ama "neden" demez. Bir kebir bakiyesi beklenmedikse, GL'e inip o hesabın hareket dökümüne bakarsın; oradan da yevmiyeye inip tekil fişi ve kaynağını bulursun. Bu drill-down zinciri, mutabakatın ve hata avının ana yoludur (Modül 16–17).
02 · Mizanın Anatomisi — Beş Kolon
Klasik bir mizan satırında her hesap için beş sayı vardır. Bunları okuyabilmek, mizan okumanın temelidir:
| Kolon | Ne der |
|---|---|
| Açılış bakiyesi | Dönem başında hesapta ne vardı (borç ya da alacak tarafında) |
| Borç hareket | Dönem içinde bu hesabın borcuna yazılan toplam tutar |
| Alacak hareket | Dönem içinde bu hesabın alacağına yazılan toplam tutar |
| Kapanış — borç bakiye | Açılış + hareketler sonrası bakiye borç tarafındaysa buraya yazılır |
| Kapanış — alacak bakiye | ...alacak tarafındaysa buraya yazılır (bir hesap aynı anda ikisinde olamaz) |
Aritmetik basittir. Borç doğal bir hesap için: kapanış = açılış + borç hareket − alacak hareket. Sonuç pozitifse borç bakiye, negatifse (nadiren) alacak bakiye verir — ve bu "ters bakiye" tam da Modül 1'de konuştuğumuz alarm işaretidir. Mizanın en altındaki kontrol satırı da buradan gelir: tüm hesapların toplam borç bakiyesi = toplam alacak bakiyesi. Tutmuyorsa çift kayıt bir yerde bozulmuştur.
Açılışı borç (+) ya da alacak (−) yap, hareketleri oynat. Kapanış = açılış + borç − alacak. Sonuç yeşil ise borç bakiye, mavi ise alacak bakiye. Aktif bir hesap (ör. bono) normalde borç bakiye vermeli — alacağa düşerse mizan sana "burada bir tuhaflık var" diyordur.
03 · GL Zaman Eksenidir — Mizan Fotoğraf
En kritik sezgi: mizan bir andır, GL bir filmdir. Mizan sana gün sonundaki (ya da ay sonundaki) durumu verir — tek kare. GL ise o kareye nasıl gelindiğini, işlem işlem, saat saat saklar. Gün içinde bir hesap yüzlerce kez hareket edebilir; mizan bunların net sonucunu gösterir, GL her adımı tutar.
Hazine açısından bu ayrım günlük iştir: gün sonu pozisyonun mizanda tek bakiye; ama "bu bakiye nereden geldi, hangi işlem ne kadar ekledi" sorusu GL'de yaşar. Bir bono kebirinin bakiyesi beklenenden yüksekse, GL'de o günün hareketlerine bakıp hangi alımın/satışın bunu yaptığını bulursun.
Saati ilerlet: kırmızı çizgi biriken bakiyeyi gösterir, çubuklar o saatteki tekil hareketlerdir (GL'in tuttuğu film). Slider'ı sona getir — vardığın nokta gün sonu mizan bakiyesidir (tek kare). GL bu yolun tamamını, mizan sadece son noktayı saklar.
04 · Nereye Ne Zaman Bakılır — Pratik Rehber
Bir hazineci/riskçi için karar ağacı sade:
Gün içi: pozisyon ve nakit ekranları (çoğu GL'i canlı besler) — anlık bakış. Gün sonu (EOD): mizan kesinleşir, kontrol rutini çalışır (ters bakiye, askı hesap taraması — Modül 16, 18). Ay sonu: reeskont/değerleme/karşılık kayıtları girer, mizan finansal tablolara dönüşür ve risk sistemiyle mutabakat yapılır (Modül 17).
05 · Kapanış — Defterlerden Akışa
A track'ın gramerini tamamladın: borç/alacak (Modül 1), grup haritası ve çift-tek (Modül 2), kebir hiyerarşisi (Modül 3), ve şimdi defterlerin zinciri — yevmiye, GL, mizan. Artık bir mizan satırını okuyabiliyor, bakiyenin hangi tarafa düşeceğini kestirebiliyor ve "nereye bakarım" sorusuna cevap verebiliyorsun.
Track'ı kapatan sıradaki modül bu zinciri zaman içinde yürütür: bir işlemin fiş anından gün sonu mizana kadar geçtiği yol — valör, batch, gün sonu kapanışı. Oradan sonra B track'ta hazinenin kendi işlemlerinin (bono, reeskont, türev, repo, YP) muhasebesine gireceğiz. Akılda kalan cümle: mizan bir andır, GL bir filmdir; "ne kadar" mizanda, "neden" GL'de, "hangi işlem" yevmiyede yaşar.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.