YP Pozisyon & Evalüasyon — Kur Farkı, Kambiyo Vaziyeti
Modül 2'de gördüğün YP hesap eşleri burada iş başında. Bir bankanın döviz varlıkları ve yükümlülükleri bu hesaplarda birikir; ikisinin farkı net açık pozisyondur. Kur oynadığında bu pozisyonun TL karşılığı değişir — kur farkı doğar ve evalüasyon her gün bunu deftere yazar. Bu modül YP muhasebesinin altyapısını kurar: pozisyon nasıl oluşur, kur farkı nasıl hesaplanır, kambiyo vaziyet hesapları ne işe yarar, ve fark ne zaman K/Z'ye ne zaman özkaynağa gider. Bir riskçi için bu, "kur %1 oynarsa gelir tablom ne kadar sallanır" sorusudur.
- YP varlık, yükümlülük ve bilanço dışı kalemleri ekonomik yönleriyle netleyerek açık pozisyonu bulmak
- Evalüasyonun her gün YP hesapları güncel kurla yeniden değerlediğini ve kur farkı doğurduğunu bilmek
- Long × kur artışı = kâr, short × kur artışı = zarar mantığını kurabilmek
- Kambiyo vaziyet ve alım-satım hesaplarının pozisyonu izole etmek için neden var olduğunu anlamak
- Parasal kalem kur farkının kural olarak K/Z’ye gittiğini; net yatırım, nakit akış hedge’i ve parasal olmayan OCI kalemlerindeki istisnaları ayırmak
01 · YP Pozisyon — Tek Kodlu Hesaplar Toplanır
Modül 2'nin çift-tek kuralını hatırla: her kalemin bir TL (çift) bir YP (tek) hesabı var — 020/021 TCMB, 022/023 bankalar, 030/031 menkul. İlgili YP hesapları para birimi ve ekonomik yönleriyle topladığında iki büyüklük çıkar: YP varlıklar ve YP yükümlülükler. İkisinin farkı net açık pozisyondur:
Net Pozisyon = YP Varlıklar − YP Yükümlülükler (+ bilanço dışı YP)
Pozitifse banka uzun (long) dövizdedir — döviz kıymetlenirse kazanır. Negatifse kısa (short) — döviz kıymetlenirse kaybeder. Bilanço dışı YP (forward, swap, opsiyon nominalleri, Modül 9) de bu pozisyona girer, çünkü onlar da kur riskini taşır. Bir hazineci "vaziyet"i okurken tam da bu net rakamı arar.
YP varlık ve yükümlülük eşleşirse (matched) net pozisyon sıfırlanır ve kur oynasa da banka etkilenmez — YP kredinin değeri artarken YP mevduatın değeri aynı oranda artar, götürürler. Kur riski sadece eşleşmeyen (açık) kısımdan doğar. Bu yüzden bankalar YP pozisyonunu sıkı yönetir; yasal sınırlar da (YP net genel pozisyon / özkaynak) bunu zorlar.
02 · Evalüasyon — Her Gün Güncel Kurla Ölçmek
YP hesaplar defterde hem döviz tutarıyla hem TL karşılığıyla tutulur. Sorun şu: TL karşılığı hangi kurla? İşlem günündeki kurla girildi, ama kur her gün değişiyor. Evalüasyon (değerleme), gün sonu tüm YP hesapları güncel kurla yeniden ölçer ve defter TL değeriyle arasındaki farkı yazar. Bu fark kur farkıdır.
Mekanik, Modül 8'in MtM'iyle aynı ailedendir ama tetikleyici fiyat değil kur: bir gün sonu USD/TL 34,00'ten 34,50'ye çıktıysa, tüm USD varlıkların TL değeri %1,5 arttı, tüm USD yükümlülüklerin TL değeri de %1,5 arttı. Net etki, açık pozisyon kadardır — eşleşen kısım kendini götürür. Evalüasyon batch'i bu net kur farkını bir mahsup fişiyle deftere yazar.
Pozisyonu ve kuru oynat: dört çeyrek çıkar. Long + kur ↑ = kâr, short + kur ↑ = zarar, long + kur ↓ = zarar, short + kur ↓ = kâr. Pozisyon sıfırsa kur ne yaparsa yapsın etki sıfır — eşleşmiş bilanço kur riskini taşımaz.
03 · Kambiyo Vaziyet & Alım-Satım Hesapları
Burada THP'nin akıllı bir tekniği var. Kur farkını temiz ölçmek için banka, döviz pozisyonunu iki teknik hesap çiftiyle izole eder:
Mantık şu: her döviz işlemi hem YP alım-satım hesabına (döviz tutarı) hem kambiyo vaziyeti hesabına (o günkü TL karşılığı) yazılır. Kur değiştiğinde YP alım-satım hesabının güncel TL değeri ile kambiyo vaziyeti hesabındaki tarihi TL değeri ayrışır — ve bu ayrışma tam olarak kur farkıdır. Evalüasyon bu iki hesabı eşitler, farkı kambiyo K/Z'ye atar. Böylece kur farkı, faiz ve fiyattan tamamen ayrı, kendi hesap çiftinde temiz ölçülür.
Bir bankada binlerce YP işlem var; her birini tek tek kurla çarpıp fark bulmak imkânsız. Vaziyet ve alım-satım hesapları kayıt akışını düzenler. Modern sistemlerde değerleme hesap veya işlem düzeyinde yapılır; net açık pozisyon, tüm sonuçların risk görünümünde birleştirilmesidir. Kambiyo etkisinin izlenebilmesi bu tasarım sayesindedir.
Varlık ve yükümlülüğü eşitle: net pozisyon sıfıra iner, kur duyarlılığı kaybolur — eşleşmiş bilanço. Aralarını aç: net açık pozisyon büyür, %1 kur hareketinin TL etkisi (kambiyo K/Z duyarlılığı) doğrusal artar. Bilanço dışı YP de (forward/swap) bu nete girer.
04 · Kur Farkı Nereye — Kambiyo K/Z mi, Özkaynak mı
Çoğu kur farkı doğrudan kambiyo kâr/zararına gider (grup 7 kâr / 8 zarar) — gelir tablosunda, günlük. Ama iki istisna vardır ve bir hazineci/riskçi bunları bilmezse gelir tablosunu yanlış okur:
"Kısa pozisyondayken TL değer kaybetti, kambiyo zararı yedik" → short × kur ↑ = zarar. "Vaziyet açığı büyümüş" → net açık pozisyon arttı, kur riski yükseldi. "YP net genel pozisyon rasyosu sınıra yaklaştı" → yasal YP pozisyon limiti (pozisyon/özkaynak). "Kur farkı kambiyoya değil özkaynağa gitti" → bunun FVOCI borçlanma aracı olduğunu varsayma; net yatırım, nakit akış hedge’i veya parasal olmayan FVOCI özkaynak yatırımı gibi istisnanın belgelendiğini doğrula.
05 · Kapanış — Hazine İşlemlerinden Kâr/Zarara
B track bitti. Hazinenin dört ana işleminin muhasebe izini kurdun: menkul sınıflaması (6), reeskont (7), değerleme (8), türev & nazım (9), repo fonlaması (10) ve şimdi YP pozisyon & evalüasyon (11). Artık bir YP hesabın kur farkının nereden çıktığını, net pozisyonun kur duyarlılığını ve kambiyo P&L'inin kambiyo vaziyet hesaplarında nasıl izole edildiğini biliyorsun.
C track bütün bu parçaları gelir tablosunda birleştirir: carry, MtM, funding, kambiyo — hepsi hangi kebirden hangi satıra akıyor, hazinenin toplam K/Z'si nasıl oluşuyor, neden her kâr gelir tablosuna gitmiyor. Akılda kalan cümle: kur riski sadece açık pozisyondan doğar; evalüasyon o pozisyonu güncel kurla değerler ve farkı çoğunlukla kambiyo K/Z'ye, bazen özkaynağa yazar.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.