Tekdüzen Hesap Planı — 0–9 Grup Haritası
Türkiye’de mevduat bankaları BDDK’nın Bankalar Tekdüzen Hesap Planı'nı kullanır. Katılım bankalarının ayrı planı; bağlı ortaklıkların ve banka dışı şirketlerin ise farklı hesap düzenleri olabilir. Ortak plan bankalar arasında karşılaştırmayı kolaylaştırır, fakat kurum içi alt hesaplar yine farklılaşabilir. Bu modül planın omurgasını verir: on ana grup (0–9), her grubun ne barındırdığı, ve TL/YP hesapların çift-tek kuralı. Amaç ezber değil, "üç haneli bir kod gördüğümde onu bilançoda doğru tarafa oturtabilmek".
- 0–9 grubunun her birini adıyla ve doğasıyla (aktif / pasif / özkaynak / gelir / gider / nazım) sayabilmek
- Bir hesap kodunun ilk hanesine bakıp o kalemin bilançonun hangi tarafında olduğunu bilmek
- Hazinenin ilgilendiği kalemlerin (FVTPL/FVOCI menkul, reeskont, türev, özkaynak değerleme fonu) hangi grupta yaşadığını çıkarabilmek
- TP/YP eşleşmesini kavramak: planın eşleştirdiği hesap ailelerinde çift kod = TP, tek kod = YP (010/011, 020/021, 360/361)
- Grup 9'un (nazım) neden bilanço bakiyesine girmediğini ama yine de çift kayıtla izlendiğini anlamak
01 · Neden Tekdüzen — Herkes Aynı Dili Konuşsun
Normal bir şirket hesap planını kendi kurar; iki şirketin "153 Ticari Mallar" hesabı aynı anlama gelmeyebilir. Bankacılıkta bu lüks yoktur. BDDK, tüm bankaların aynı kod yapısını kullanmasını zorunlu kılar (Tekdüzen Hesap Planı ve İzahnamesi). Sebep: denetim, TCMB raporlaması, mevduat sigortası ve kamuya açıklanan tablolar ancak herkes aynı hesabı aynı numaraya yazarsa karşılaştırılabilir olur.
Bir hazineci/riskçi için pratik kazanç şudur: hesap kodu bir adrestir. "030" gördüğünde bunun gerçeğe uygun değer farkı kâr/zarara yansıtılan bir menkul kıymet (FVTPL) olduğunu, aktif tarafta durduğunu ve değer değişiminin doğrudan gelir tablosuna gittiğini kod sana söyler. Kodu okumak, izahnameyi ezberlemekten hızlıdır.
Kod soldan sağa daralır: ilk hane = grup (0–9, bilançodaki büyük aile), sonraki haneler kebir ve alt kırılımlar. Son hanenin çift/tek olması para birimini verir (çift=TL, tek=YP). Yani tek bir koddan üç bilgi çıkar: hangi grup, hangi kalem, hangi para. Kebir/muavin hiyerarşisini bir sonraki modülde (A3) açacağız; burada ilk haneye — gruba — odaklan.
02 · 0–9 Grup Haritası
İşte planın tamamının bir sayfalık hâli. Bilançonun aktif tarafı 0–2, pasif tarafı 3, özkaynak 4; gelir tablosu 5–8; bilanço dışı 9. Sağdaki "normal bakiye" bir önceki modülün kuralıdır (aktif/gider borç, pasif/özkaynak/gelir alacak).
| Grup | Ad | Doğası | Normal bakiye | Örnek kalemler |
|---|---|---|---|---|
| 0 | Dönen Değerler | Aktif | Borç | Kasa, TCMB, bankalar, FVTPL & FVOCI menkul, zorunlu karşılık öncesi likit |
| 1 | Krediler | Aktif | Borç | İskonto senetleri, kısa/orta/uzun vadeli krediler, takipteki alacaklar, özel karşılık |
| 2 | Yatırım Amaçlı Değerler & Diğer Aktifler | Aktif | Borç | İtfa maliyet menkul, iştirak/bağlı ortaklık, zorunlu karşılık, reeskontlar, türev finansal varlıklar, sabit kıymet |
| 3 | Mevduat & Diğer Yabancı Kaynaklar | Pasif | Alacak | Mevduat, para piyasasına borçlar, alınan krediler, ihraç menkul, sermaye benzeri borç, gider reeskontları, türev finansal yükümlülükler |
| 4 | Özkaynaklar | Özkaynak | Alacak | Ödenmiş sermaye, sermaye/kâr yedekleri, menkul değerleme farkları (OCI), dönem kârı |
| 5 | Faiz Gelirleri | Gelir | Alacak | Kredi faizi, menkul kıymet faizi, bankalardan/para piyasasından faiz, reeskont gelirleri |
| 6 | Faiz Giderleri | Gider | Borç | Mevduat faizi, kullanılan kredi faizi, ihraç menkul faizi, repo faizi |
| 7 | Faiz Dışı Gelirler | Gelir | Alacak | Komisyonlar, sermaye piyasası işlem kârları, türev kârları, kambiyo kârı, kâr payı |
| 8 | Faiz Dışı Giderler | Gider | Borç | Personel, sermaye piyasası işlem zararları, türev zararları, kambiyo zararı, karşılık giderleri |
| 9 | Nazım Hesaplar | Bilanço dışı | Çift kayıt | Teminat mektupları, akreditif, kabul kredileri, türev nominal tutarları, taahhütler |
Bir hazineci bu tabloyu şöyle sıkıştırır: varlıklarım 0–2'de, fonlamam 3'te, sermayem 4'te, kazancım-giderim 5–8'de, bilanço dışı ayaklarım 9'da. Portföydeki bono grup 0 veya 2'de (niyet ve sınıflamaya göre — Modül 6), swap'ın değeri grup 2 (varlık) veya 3'te (yükümlülük), nominali grup 9'da; kazandığı carry grup 5'te, MtM kârı grup 7'de.
Slider'ı 0'dan 9'a sürükle: seçili grup bilanço/gelir-tablosu/nazım şemasında yanar. 0–2 aktif, 3 pasif, 4 özkaynak (pasif kanadın altında), 5–8 gelir tablosunun iki yakası, 9 ise şemanın dışında — çünkü nazım bilanço bakiyesine girmez.
03 · Hazinenin Kalemleri Nerede Yaşar
Serinin geri kalanı bu haritanın belirli hücrelerini büyütecek. Şimdiden bir hazinecinin günlük baktığı kalemlerin adreslerini işaretleyelim — böylece ileriki modüllerde "bu neredeydi" demezsin:
| Kalem | Grup | Örnek kod | Not |
|---|---|---|---|
| FVTPL menkul (alım-satım, GUD K/Z) | 0 | 030 | Değer değişimi doğrudan gelir tablosuna (Modül 6, 8) |
| FVOCI menkul (satılmaya hazır) | 0 | 032 | Değer değişimi özkaynağa/OCI'ya (Modül 8, 14) |
| İtfa edilmiş maliyetli menkul | 2 | — | Günlük gerçeğe uygun değer bilançoya yazılmaz; EIR ve ECL ile taşınır (Modül 6) |
| Kredi faiz reeskontları | 2 | 220 | Tahakkuk eden ama tahsil edilmemiş faiz (Modül 7) |
| Türev finansal varlıklar | 2 | 224 | Değeri lehe dönen türevler (Modül 9) |
| Gider (faiz) reeskontları | 3 | 360 | Tahakkuk eden ama ödenmemiş faiz (Modül 7) |
| Türev finansal yükümlülükler | 3 | 364 | Değeri aleyhe dönen türevler (Modül 9) |
| Menkul değerleme farkları (OCI) | 4 | 41403 | FVOCI'nin biriktiği özkaynak fonu (Modül 14) |
| Türev nominal tutarları | 9 | 9xx | Bilanço dışı, nazımda izlenir (Modül 9) |
“Bu bono FVOCI mi, itfa edilmiş maliyet mi?” → güncel TFRS 9 sınıfı soruluyor. Eski AFS/HTM terimleri yalnızca tarihsel raporlarda karşına çıkabilir. Sınıflama değer farkının nereye yazılacağını belirler. "Swap reeskontu 360'ta duruyor" → türevin tahakkuk eden gider ayağı pasif reeskont hesabında. "Değerleme fonu şişti" → 41403, FVOCI portföyünün özkaynaktaki izdüşümü büyüdü.
04 · TL/YP Çift-Tek Kuralı — Kodun Para Birimi
THP'nin en zarif ve en pratik ayrıntısı: planın TP/YP ayrımı yaptığı birçok hesap ailesinde kodlar çift/tek eşleşir. Bu güçlü bir okuma kısayoludur; her hesap için evrensel varsayım değildir: çift biten kod = Türk Parası, tek biten kod = Yabancı Para.
| Kalem | TL (çift) | YP (tek) |
|---|---|---|
| Kasa / Efektif | 010 | 011 |
| T.C. Merkez Bankası | 020 | 021 |
| Yurtiçi Bankalar | 022 | 023 |
| FVTPL Menkul Değerler | 030 | 031 |
| FVOCI (Satılmaya Hazır) Menkul | 032 | 033 |
| Kredi Faizi Reeskontları | 220 | 221 |
| Faiz & Gider Reeskontları | 360 | 361 |
| Ödenmiş Sermaye | 410 | 411 |
Bu kural bir hazineci için altın değerindedir çünkü YP pozisyonu ve kur farkı tam olarak bu tek-kodlu hesaplarda birikir. Bankanın döviz pozisyonunu okumak istediğinde tek biten hesapların bakiyelerine bakarsın; değerleme (evalüasyon) günü kur farkı bu hesaplar üzerinden hesaplanıp kambiyo K/Z'sine ya da değerleme fonuna aktarılır (Modül 11). Yani çift-tek ayrımı hızlı bir koddur; net yabancı para pozisyonu yine tüm parasal ve bilanço dışı kalemlerin risk yönüyle hesaplanır.
Hesabı değiştir: TL ikizi yeşil (çift kod), YP ikizi mavi (tek kod) olarak yan yana çıkar. Bu eşleştirme seçili hesap ailesinde böyle işler — bir kodun son hanesi çiftse TL, tekse YP. Bu, mizanda döviz pozisyonunu ayıklamanın en hızlı yoludur.
05 · Kapanış — Haritadan Hiyerarşiye
Artık elinde bir sayfalık plan var: on grup, doğaları, hazine kalemlerinin adresleri ve çift-tek para birimi kuralı. Bu harita serinin geri kalanının iskeletidir — her modül bu hücrelerden birini büyütecek. Bir kodun ilk hanesine bakıp "bu aktif mi, gelir mi, nazım mı" diyebiliyorsan bu modülün işini gördün.
Sıradaki modülde bir grubun içine ineceğiz: kebir, muavin, alt hesap hiyerarşisi — yani "030" bir kebirken onun altındaki tek tek bono pozisyonlarının nasıl izlendiği. Grup haritası binanın kat planıysa, kebir hiyerarşisi o katlardaki odaların numaralandırmasıdır. Akılda kalması gereken cümle: hesap kodu bir adrestir — ilk hane grubu, son hanenin çift/tekliği para birimini söyler.
Kaynaklar ve kapsam
Hesap kodları BDDK’nın mevduat bankaları için yayımladığı plandan; muhasebe ilkeleri KGK’nın güncel TFRS setinden doğrulandı. Kurum içi alt hesaplar ve rapor adları farklılaşabilir.