Likidite — Nakit Merdiveni & Interbank
Bir banka kârlı olabilir ve yine de batabilir — çünkü kâr ile nakit aynı şey değildir. Likidite, "yükümlülüklerini zamanında ödeyecek nakdin var mı?" sorusudur ve bankayı öldüren şey genelde zarar değil, nakitsizliktir. Bu modül nakit akış merdivenini, likidite kaynaklarının hiyerarşisini, zorunlu karşılıkları ve LCR/NSFR'nin masadaki karşılığını kurar.
- Solvency (sermaye) ile likidite (nakit) farkını netleştirmek
- Nakit akış merdivenini ve kümülatif likidite açığını okuyabilmek
- Likidite kaynaklarının hiyerarşisi: nakit → HQLA → interbank → TCMB → satış
- LCR'yi hesaplayabilmek ve stres senaryosunda ne olduğunu görmek
- Zorunlu karşılık, interbank ve TCMB imkânlarının rolünü bilmek
01 · Kârlı ama Nakitsiz — İki Ayrı Ölüm
Bir banka sermaye yetersizliği veya likidite yetersizliği nedeniyle başarısız olabilir; iki mekanizmayı karıştırmamak gerekir. Solvency (ödeme gücü) sorunu sermaye sorunudur: varlıkların değeri borçlarından az, özkaynak eridi. Likidite sorunu ise nakit sorunudur: varlıklar sağlam ama şu an elde ödeyecek nakit yok. Bir banka tamamen solvent olabilir — kâğıt üstünde kârlı, sermayesi yeterli — ama çok hızlı ve büyük nakit çıkışlarını karşılayacak kullanılabilir likiditesi yoksa faaliyet devamlılığı kısa sürede tehlikeye girebilir.
Neden? Çünkü bankanın varlıkları likit değildir: 2 yıllık krediyi bugün nakde çeviremezsin. Pasifleri ise likittir: mevduat her an çıkabilir. İşte modül 5'teki vade uyumsuzluğunun ikizi — orada faiz riskiydi, burada likidite riski. Aynı bilanço yapısı, iki farklı tehdit. Banka başarısızlıklarında değer kaybı, güven, yoğunlaşmış fonlama ve likidite kaçışı birbirini besleyebilir; tek bir nedene indirgemek doğru değildir.
Hazinenin P&L üreten masaları (bono, FX) göz önündedir; ama hazinenin varlık sebebi aslında likiditedir. Para piyasaları masası her gün bankanın nakit pozisyonunu dengeler (Modül 3'teki gün sonu kapanışı). Kimse fark etmez — ta ki bir gün nakit sıkışana kadar. O gün hazine, bankanın kalbi olur.
02 · Nakit Akış Merdiveni — Kümülatif Açık
Likiditeyi ölçmenin temel aracı nakit akış merdivenidir (maturity ladder): gelecekteki nakit girişlerini (kredi geri ödemeleri, bono kuponları, interbank dönüşleri) ve çıkışlarını (mevduat çıkışı, borç itfası) vade bantlarına yaz, her bantta net akışı ve kümülatif pozisyonu hesapla. Kritik olan tek bir bandın açığı değil, kümülatif çizginin negatife düşüp düşmediğidir — o an bankanın fonlama ihtiyacı doğar. Aşağıdaki bantlara tıkla.
Bu örnek bankada ilk bantlarda çıkışlar ağır basar — kümülatif çizgi negatife dalar. Bu yapısal bir açıktır ve normaldir; banka bunu likidite tamponu (HQLA) ve yenilenen fonlama ile kapatır. Tehlike, açığın ne kadar derin olduğu ve onu kapatacak tampon ile fonlama kaynağının yeterli olup olmadığıdır. LCR tam da bunu standartlaştırır.
03 · Likidite Kaynaklarının Hiyerarşisi
Nakit açığı doğduğunda hazine bir merdiveni yukarıdan aşağı iner: önce en ucuz ve en az iz bırakan kaynak, sonra gittikçe pahalı ve "görünür" olanlar. Bu sıralamayı bilmek, bir bankanın ne kadar sıkışık olduğunu anlamanın anahtarıdır — çünkü banka merdivenin ne kadar dibine inmişse o kadar zordadır.
"Gün sonu üst banttan fonlandık" → merdivenin 5. basamağındayız, TCMB'nin en pahalı kapısı; interbank bize yetmedi. "HQLA tamponu rahat" → 2. basamakta bol yerimiz var, sıkışık değiliz. "Swap'la TL yarattık" → 4. basamak, TL sıkışıklığını döviz üzerinden çözdük. Merdivenin hangi basamağında olduğunu duyman, bankanın stres seviyesini okumandır.
04 · LCR — 30 Günlük Stres Testi
LCR (Likidite Karşılama Oranı) Basel'in getirdiği standarttır ve tek bir soruyu cevaplar: 30 günlük ağır bir stres senaryosunda banka nakit çıkışlarını elindeki likit varlıklarla karşılayabilir mi? Formül basit: LCR = HQLA ÷ 30 günlük net nakit çıkışı. Düzenleyici alt sınır %100 — yani tamponun, stres altındaki net çıkışı en az bire bir karşılamalı. Aşağıda oyna: HQLA'yı, mevduat çıkış (runoff) oranını değiştir, oranın nasıl geçip kaldığını gör.
LCR'nin ikizi NSFR'dir (Net İstikrarlı Fonlama Oranı): LCR 30 günlük kısa şoku ölçerken, NSFR bir yıllık yapısal soruyu sorar — "uzun varlıklarını yeterince istikrarlı (uzun) fonlama ile mi finanse ediyorsun?" LCR "bugünkü fırtınayı atlatır mısın", NSFR "yapın sağlam mı" der. İkisi birlikte, likiditenin kısa ve uzun ufkunu kapatır.
Bunların altında bir de zorunlu karşılık vardır: TCMB, topladığın mevduatın bir yüzdesini merkez bankasında tutmanı zorunlu kılar. Bu bakiye serbestçe krediye dönüştürülemez; kullanım, tesis ve nema koşulları ilgili düzenlemeye göre değişir. Zorunlu karşılık para politikası ve likidite çerçevesinin bir parçasıdır. Gün sonu kapanışında (Modül 3) PP masasının dengelediği üçüncü katman buydu: karşılık bakiyesini hedefte tutmak, ne eksik (ceza) ne fazla (atıl maliyet).
05 · Kontrol — Likidite Refleksi
06 · Kapanış
Track B'nin üç riskini artık bir arada görüyorsun: FTP fiyatlar, ALM faiz riskini yönetir, likidite nakdi güvence altına alır. Üçünün ortak noktası, hepsinin likit menkul kıymet portföyünde buluşmasıdır — HQLA tamponu hem likidite kaynağı, hem faiz pozisyonu, hem getiri. Bir sonraki modülde (07 · MK Portföyü) tam bu soruyu açıyoruz: banka neden bono tutar, ne kadarı likidite tamponu ne kadarı pozisyon ve IFRS 9 ölçüm sınıfı ile düzenleyici banking/trading book sınırının neden ayrı okunması gerekir.
Kendini kontrol et
LCR ve NSFR hangi iki farklı soruyu sorar?
LCR 30 günlük ağır stresi, NSFR ise bir yıllık yapısal fonlama istikrarını ölçer.
HQLA neden normal zamanda tamamen atıl değildir?
Tampon yönetilebilir ve stres sırasında kullanılmak üzere tutulur; kullanılabilirlik, teminat ve operasyonel kontrol önemlidir.
Gün içi likidite LCR’den neden ayrı izlenir?
LCR 30 günlük toplam dayanıklılıktır; saat içi ödeme ve teminat yükümlülüklerinin zamanlamasını göstermez.
Birincil kaynaklar ve güncellik
Son içerik kontrolü: 14 Temmuz 2026. Oranlar ve masa örnekleri güncel kotasyon değil, pedagojik senaryodur; kurum ve yargı alanı kapsamı ayrıca doğrulanmalıdır.