ALM — Vade Uyumsuzluğu & ALCO Mutfağı
Bankanın temel işi bir çelişkidir: kısa vadeli borçlanıp (mevduat) uzun vadeli varlık tutmak (kredi, bono). Bu vade uyumsuzluğu kârın kaynağıdır ama aynı zamanda en büyük riskidir. ALM (Aktif-Pasif Yönetimi) bu uyumsuzluğu ölçen ve yöneten disiplindir — ve faiz değiştiğinde bankanın kazancının (NII) ve değerinin (EVE) ne olacağını söyleyen mutfaktır.
- Vade uyumsuzluğunun neden hem kâr hem risk kaynağı olduğunu anlamak
- Repricing gap (yeniden fiyatlama açığı) kavramını okuyabilmek
- NII (kazanç) ve EVE (değer) — faiz riskinin iki farklı ufkunu ayırt etmek
- Faiz şokunun bir bankayı hangi kanaldan vurduğunu hesaplayabilmek
- Duration gap ve ALCO'nun duration kararlarını yorumlamak
01 · Bankanın Temel Çelişkisi
Mevduat sahibi parasını istediği an geri isteyebilir — pasif kısadır. Kredi müşterisi ise parayı yıllarca kullanır — aktif uzundur. Banka bu ikisinin arasında durur: kısa borçlanır, uzun borç verir. Bu "vade dönüşümü" bankanın varlık nedenidir; normal (yukarı eğimli) bir eğride uzun faiz kısadan yüksek olduğu için banka bu farktan kazanır.
Ama bir bedeli var: faizler değişince aktif ve pasif farklı hızda yeniden fiyatlanır. Mevduat 3 ayda yenilenir, kredi 2 yıl sabit kalır. Faiz aniden yükselirse banka mevduata hemen daha çok öder ama kredisinden hâlâ eski düşük faizi alır — marj sıkışır. İşte faiz riski budur ve ALM bunu iki mercekten ölçer: kısa vadeli kazanç etkisi (NII) ve uzun vadeli değer etkisi (EVE).
02 · Repricing Gap — Uyumsuzluğu Görmek
Faiz riskini ölçmenin en sezgisel yolu repricing gap'tir: bilançoyu vade kovalarına ayır, her kovada ne kadar aktifin ve ne kadar pasifin yeniden fiyatlanacağını yaz, farkı (Aktif − Pasif) al. Aşağıda örnek bir banka bilançosu (₺ milyar) var — her kovaya tıkla, o bandın ne anlattığını gör. Mavi = aktif (sağa), turuncu = pasif (sola).
Kısa kovalarda (0–12 ay) gap negatif: pasif aktiften daha hızlı yeniden fiyatlanıyor — banka pasife duyarlı (liability-sensitive). Anlamı: faiz yükselirse kısa vadede zarar eder, çünkü mevduat maliyeti kredilerden önce artar. Uzun kovalarda (1 yıl+) gap pozitif: uzun sabit krediler ve bonolar burada. Kümülatif 1 yıllık gap ne kadar negatifse, faiz artışına o kadar açıksın.
03 · Faiz Şoku — NII ve EVE Aynı Anda
Şimdi bu bankaya bir faiz şoku uygulayalım. Aşağıdaki kaydırıcıyla tüm eğriyi paralel kaydır (−300bp ile +300bp arası) ve iki metriğe birden bak: 1 yıllık NII değişimi (kazanç) ve EVE değişimi (değer). Bu bankanın hem pasife duyarlı (negatif kısa gap) hem aktif-durasyon ağırlıklı olduğuna dikkat et — faiz artışı iki merceği de olumsuz vurur.
NII ve EVE aynı riskin iki ufkudur. Bir banka duration'ı uzatarak (uzun bono alarak) NII'yi stabilize edebilir ama EVE duyarlılığını artırır — yani bugünkü kazancı korurken bilançonun değerini faize daha açık hale getirir. Tersine, kısa kalıp EVE'yi korursan NII her faiz oynamasında dalgalanır. ALCO'nun asıl işi bu iki merceği aynı anda dengede tutmaktır: "kazancı ne kadar stabilize edeyim, değeri ne kadar riske atayım?"
04 · Duration Gap ve ALCO'nun Kolları
EVE duyarlılığının özeti tek sayıda toplanır: duration gap. Kabaca aktiflerin ortalama durasyonu eksi pasiflerin durasyonu (ölçekle düzeltilmiş). Pozitif duration gap = aktifler pasiflerden uzun = faiz artışında özkaynak değeri düşer. Birçok geleneksel bankada pozitif olabilir; ancak davranışsal mevduat vadesi, değişken faizli ürünler, hedge'ler ve para birimi bazlı profil sonucu kurumdan kuruma değişir. ALCO bu açığı üç koldan yönetir:
| ALCO'nun kolu | Ne yapar | Etkisi |
|---|---|---|
| Menkul kıymet portföyü | DİBS duration'ını, IFRS 9 sınıfı ve portföy mandatı içinde uzat/kısalt | Aktif durasyonunu ve EVE duyarlılığını doğrudan ayarlar |
| FTP / fiyatlama | Şubeleri uzun mevduata / kısa krediye yönlendir | Bilançonun doğal vade profilini yavaşça değiştirir |
| Türev / hedge | Faiz swabıyla (IRS) durasyonu sentetik ayarla | Bilançoya dokunmadan hızlı koruma; Modül 11 |
"Faiz indirim döngüsü öncesi duration uzatalım" → uzun bono alıp EVE'yi faiz inişinden kazançlı çıkaralım (faiz düşerse uzun varlık değerlenir). "NII baskı altında, gap'i kapatmalıyız" → pasife duyarlılık kazancı yiyor, kısa aktif oranını artıralım veya swap'la sabitleyelim. "EVE limiti doluyor" → özkaynağın faize duyarlılığı düzenleyici sınıra yaklaştı, duration'ı azaltmak zorundayız. Her cümle bir ALM hamlesidir.
05 · Kontrol — ALM Refleksi
06 · Kapanış
Artık FTP'nin (Modül 4) neden ALM'in ön odası olduğunu görüyorsun: FTP riski hazinede topluyordu, ALM o toplanmış riski ölçüp yönetiyor. Bir hazine direktörü "eğri dikleşecek diye duration kısalttık" dediğinde artık üç şeyi aynı anda duyuyorsun — bir faiz görüşü, bir EVE kararı ve bir NII sonucu. Bir sonraki modülde riskin diğer yüzüne, likiditeye geçiyoruz: banka kâr ederken bile nakdi tükenirse ne olur, LCR ve nakit merdiveni ne der.
Kendini kontrol et
NII ile EVE neden aynı yönde hareket etmek zorunda değildir?
NII kısa/orta vadeli gelir akışına, EVE ise tüm gelecekteki nakit akışlarının ekonomik değerine bakar; bilanço yapısı ikisini farklı etkileyebilir.
Repricing gap hangi riski kaçırabilir?
Basis riskini, müşteri opsiyonlarını, doğrusal olmayanlığı ve vadesiz mevduat davranışını tek başına yakalayamaz.
ALM hedge’i neden sadece muhasebe P&L’iyle ölçülmez?
Ekonomik risk azalması, NII/EVE etkisi, hedge maliyeti, basis ve muhasebe sınıflaması birlikte değerlendirilir.
Birincil kaynaklar ve güncellik
Son içerik kontrolü: 14 Temmuz 2026. Oranlar ve masa örnekleri güncel kotasyon değil, pedagojik senaryodur; kurum ve yargı alanı kapsamı ayrıca doğrulanmalıdır.