Menkul Kıymetler, Türevler ve Nazım Hesaplar
Bilanço, bankanın ekonomik sözleşmelerinin yalnızca bir yüzünü gösterir. Taahhütler, garantiler ve türevler farklı ölçülerle izlenir; “nominal tutar”, “bilanço değeri”, “kredi riski” ve “kâr etkisi” aynı sayı değildir.
Bilançoda küçük görünen bir türev veya henüz kullanılmamış kredi limiti, bankanın gerçek risk hikâyesinde ne kadar yer tutar?
Bu bölümün sonunda
- Menkul kıymetin muhasebe sınıfının değer değişiminin nereye gideceğini belirlediğini görmek
- Türev nominali ile gerçeğe uygun değer ve karşı taraf riskini ayırmak
- Bilanço içi kur açığının nazım/türev pozisyonla nasıl dengelendiğini okumak
menkul kıymet: aynı tahvil, farklı muhasebe yolu
Borçlanma aracının sınıflaması, portföyün yönetildiği iş modeli ve sözleşmeye bağlı nakit akışlarının yalnız anapara ile anapara bakiyesine ilişkin faizden oluşup oluşmadığına (SPPI) bağlıdır. Bireysel bir varlığı elde tutma niyeti tek başına yeterli değildir. SPPI sağlanmıyorsa aşağıdaki tahsil et veya tahsil et ve sat yolları itfa edilmiş maliyete ya da FVOCI’ye götürmez; FVTPL uygulanır. Uygun koşullardaki gerçeğe uygun değer seçeneği ve özkaynak araçlarının ayrı hükümleri bu ağacın dışındadır.
Gerçeğe uygun değer değişimi doğrudan kâr veya zararda.
Faiz K/Z'de; gerçekleşmemiş değer farkı çoğunlukla diğer kapsamlı gelirde.
Etkin faizle itfa edilmiş maliyet; yine beklenen kredi zararına tabi.
Sunumun -14,4 milyar TL gerçekleşmemiş değerleme zararı, “bugün 14,4 milyar nakit çıktı” demek değildir. Sınıflama, satış ve değerleme kanalına göre özkaynağa veya kâra yansıyan muhasebe etkisidir. Nakit, kâr ve diğer kapsamlı geliri ayrı renklerde izleyin.
nazım hesaplar: gerçekleşmemiş ama görmezden gelinemez sözler
Garanti, kullanılmamış limit ve türev sözleşmesi bilanço varlığı/borcu gibi okunmaz; yine de gelecekte nakit çıkışı veya kredi riski doğurabilir. 30 Haziran 2026 nazım tablosunun üç ana kovası:
Nazım hesap tablosunda “2.1.7 Çekler için ödeme taahhütlerimiz” satırı vardır (PDF s. 11). Bu, serinin özel konusu olan “2.1.7 İDD: Portföy ve TO aralığı bazında kredi riski tutarları” (PDF s. 46-47) ile aynı bölüm değildir.
türevde dört ayrı cetvel kullan
Türev nominali, sözleşme ödemelerinin hesaplandığı referans tutardır. Gerçeğe uygun değer ise değerleme tarihindeki varlık veya yükümlülük tutarıdır. Karşı taraf kredi riski için netleştirme, teminat ve gelecekteki maruziyet ayrıca değerlendirilir; nominal tutar bu ölçülerden herhangi birinin doğrudan karşılığı değildir.
kur riski: bilanço açığına bakıp durma, korunmayı da getir
Net pozisyonun küçük olması “kurla ilgili hiçbir risk yok” anlamına gelmez. Vade uyumsuzluğu, çapraz kur, baz riski, opsiyonel doğrusal olmayanlık, teminat çağrısı ve karşı taraf riski kalabilir. Net tablo başlangıçtır, bitiş değil.
faiz riski: varlık ve kaynağın yeniden fiyatlama saati
Banka kısa vadeli mevduatla daha uzun vadeli kredi tuttuğunda iki tarafın faizi aynı gün değişmez. Raporda faize duyarlı pozisyonlar yeniden fiyatlamaya kalan süreyle izlenir; TL/YP ve TL/TL faiz/para swaplarıyla risk sınırlandırılabilir.
Türevlerin bir bölümü müşteri işlemi, piyasa yapıcılığı veya bilanço riskini yönetmek içindir. Ekonomik korunma ile hedge muhasebesi de aynı şey değildir: muhasebe koşullarını sağlayan ilişki ayrıca belgelenir.
tipik hata: en büyük nominali en büyük kayıp sanmak
- Ölçüyü etiketle: nominal, gerçeğe uygun değer, EAD/karşı taraf riski, RAT veya K/Z etkisi mi?
- Menkul kıymette sınıflamayı ve değer farkının gittiği kanalı belirle.
- Taahhüdü bilançodaki krediyle çıplak toplama; KDO ve KRA sonrası risk tutarına git.
- Kur riskinde bilanço ve nazım pozisyonu birlikte oku.
- Korunma amaçlı türev nominalini ekonomik risk azalımıyla birebir eşitleme.
Okuma durumunu bu tarayıcıda saklayabilirsiniz.