Likidite Riski — LCR & NSFR Derinleşme
Likidite riski, bankanın yükümlülüklerini vadeleri geldiğinde karşılayamaması riskidir. LCR kısa vadeli stresi (30 gün), NSFR yapısal dengesizliği ölçer. İkisi birbirini tamamlar — ama soru daima: hangi varsayımlar altında?
- LCR = HQLA / Net Nakit Çıkışları formülünü ve her bileşenin nasıl hesaplandığını bilmek
- HQLA Seviye 1/2A/2B sınıflandırmasını, haircut ve cap sınırlarını ezberden söyleyebilmek
- NSFR = ASF / RSF yapısını ve hangi pasifin/aktifte hangi katsayı uygulandığını bilmek
- Run-off rate ve inflow cap mantığını açıklamak
- İntraday likidite izleme araçlarını ve monitoring tools'u bilmek
- LCR/NSFR modellerinde validatörün kritik sorularını sıralamak
01 · Likidite Riski Çerçevesi
Basel III likidite çerçevesi kapsamındaki bankalar için, ulusal uygulamaya bağlı olarak iki asgari ölçüt getirir: kısa vadeli stres dayanıklılığı için LCR, yapısal fonlama dengesizliğini sınırlamak için NSFR. Her ikisi de 2008 krizinin doğrudan dersidir — Lehman Brothers'ın çöküşü hem LCR hem NSFR açığını aynı anda göstermişti.
Bir banka LCR'ı rahatlıkla geçebilir ama NSFR'da sınırda olabilir: çok miktarda kısa vadeli kurumsal mevduat (≥ 30 gün ama < 1 yıl) LCR için görünmez ama NSFR'ı baskılar. Tersine, uzun vadeli ihraç ağırlıklı banka NSFR rahat iken 30-gün stres penceresi kritik olabilir. Her metrik farklı bir açığı gösterir.
02 · LCR — Likidite Karşılama Oranı
HQLA (Yüksek Kaliteli Likit Varlıklar) — stres döneminde değerinden önemli ölçüde kaybetmeksizin nakde çevrilebilen varlıklardır. Basel, üç katman tanımlar:
03 · Run-off Oranları & Davranışsal Nakit Akışları
LCR'daki çıkış oranları, stres senaryosundaki tahmini mevduat kaçışı ve taahhüt çekimlerini yansıtır. Bu oranlar sabit değil — bankanın kanıtlanmış müşteri ilişkisi ve operasyonel hizmet bağına göre farklılaşabilir.
| Kalem | Run-off Oranı | Mantık |
|---|---|---|
| Stabil perakende mevduat | %3 | Sigortalı, ilişkisel müşteri — kaçma olasılığı düşük |
| Daha az stabil perakende | %10 | Sigorta limiti üstü veya online mevduat |
| Kurumsal — operasyonel | %25 | Nakit yönetimi vb. işlemsel hesaplar — kısmen kalır |
| Kurumsal — non-operasyonel | %40 | Faiz arbitrajı amaçlı — stres altında ilk kaçan |
| Finansal kurumlar | %100 | Bankalararası — stres döneminde tamamen çekilir |
| Taahhüt edilmiş kredi limiti (kurumsal) | %10 | Kullanılmayan limit — stres altında çekim beklentisi |
| Taahhüt edilmiş likidite limiti | %100 | Likidite desteği taahhüdü — tam çekim varsayılır |
| Vadesi gelen teminatlı borç (L1) | %0 | L1 teminatlı — yenilenir |
Perakende mevduatın stabil/daha az stabil ayrımı bankanın serbest tercihine bırakılmaz; düzenleyici kriterler, mevduat güvencesi ve yerel uygulama çerçevesinde kanıtlanır. Stabil olarak sınıflandırılan mevduat için kanıt: mevduat sigortası kapsamı, müşteri ilişki süresi, çapraz satış yoğunluğu, tarihsel çekim verisi. Strese dayalı geçmiş veri yoksa %3 yerine %5 uygulanabilir. Bu ayrım LCR'ı onlarca baz puan etkileyebilir.
LCR'ın stres çıkış oranları kademeli, 30 günlük bir hücum varsayar. SVB (9 Mart 2023) bu varsayımı parçaladı: ~8 saatte 42 milyar dolar (mevduatın ~%25'i) çıkış talebi geldi, ertesi gün ~100 milyar dolar daha kuyruğa girdi — toplam hücum ~44 saatte tamamlandı. Sebep yapısaldı: sosyal medya + mobil bankacılık + yoğun bağlantılı, sigortasız kurumsal/VC mevduat tabanı. Yani LCR'ın bir kalemde gördüğü "stabil olmayan" %10–40 oranı, gerçek hızın yanında hem çok düşük hem de çok yavaştı. Validatör çıkarımı: kalibrasyon yalnızca tarihsel ortalamaya değil, mevduat konsantrasyonu (en büyük 10 mudi), sigortasız oran ve dijital kanal payına duyarlı olmalı; "günlük/saatlik" likidite tamponu ve ters-stres (reverse stress) senaryoları LCR'ın 30-gün penceresini tamamlamalıdır.
04 · NSFR — Net İstikrarlı Fonlama Oranı
| Pasif Kalemi | ASF Ağırlığı | Aktif Kalemi | RSF Ağırlığı |
|---|---|---|---|
| Tier 1/2 + >1Y borç | %100 | L1 HQLA | %5 |
| Stabil perakende mevduat | %95 | L2A HQLA | %15 |
| Daha az stabil perakende | %90 | Residensiyel ipotek | %65 |
| Kurumsal non-fin <1Y | %50 | Perakende/KOBİ kredisi | %85 |
| Finansal <6M | %0 | Diğer varlıklar | %100 |
05 · İntraday Likidite
Gün içi likidite, LCR ve NSFR'ın görmediği bir riski kapsar: ödemeler sistemi aracılığıyla gün içinde oluşan geçici fon açıkları. Basel Komitesi, "BCBS 248" ile izleme araçları tanımlamıştır.
| İzleme Aracı | Ne Ölçer? | Validatör için Önem |
|---|---|---|
| Günlük maksimum net likidite açığı | Gün içindeki en kötü anlık net pozisyon | Stres günlerinde bu rakam ne? Tarihsel maksimum izleniyor mu? |
| Mevcut intraday likidite | Günlük kullanılabilir stres tamponu | Tampon kritik ödemeleri karşılamaya yeterli mi? |
| Toplam ödeme değeri | Gün içi ödeme hacmi | Sistemik banka çöküşü senaryosunda ödeme yoğunlaşması riski? |
| Zamanlama profili | Gün içi ödeme zamanlaması dağılımı | Sabah erken saatlerde yığılma var mı? Likidite "sıkışıyor" mu? |
| Teminat teslimi / iadesi | Teminat çağrısı günlük etkisi | VM call + IM değişimleri günlük likidite üzerinde test edildi mi? |
06 · Validasyon Perspektifi
HQLA sınıflandırması: Her varlığın doğru seviyede raporlandığı doğrulandı mı? Bazı bankalar L2B'yi L2A'da gösterebilir. Teminat olarak verilmiş veya repoda kullanılan varlıklar HQLA'dan çıkarılmalı — bu eksi kontrolü yapılıyor mu?
Stabil/daha az stabil mevduat ayrımı: Hangi ampirik veriye dayandırılmış? Stres dönemlerinde (örn. 2018 TRY krizi) tarihsel çekim oranları %3'ü aştı mı? Geçmiş veri yoksa muhafazakar taraf seçilmeli.
Gruplar arası akışlar: Grup içi repo ve taahhütler LCR'da nasıl ele alınıyor? Konsolidasyon sonrası netleştirme vs gross bakış önemli fark yaratabilir.
Perakende mevduat beta katsayısı: %95 ASF ağırlığının altındaki varsayım, mevduatın 1 yıldan uzun süre stabil kalacağı. Stres dönemlerinde mevduat çıkışı bu kabulü bozmakta mı? Tarihsel stabilite verisi zorunlu.
Şarta bağlı varlıklar: Taahhüt edilmiş kredi limitleri RSF'te ne zaman görünür? Kullanılmayan limitler bir iç model kabulüne göre dahil edilmeli. Tutarsız uygulama NSFR'ı yapay şişirebilir.
Konsolidasyon yöntemi: Bazı grup içi işlemler NSFR'ı olumlu veya olumsuz etkiler. Grup genelinde dengesizlikler konsolide olmadan gizli kalabilir.
LCR stres senaryosu kalibrasyonu: Regülatör stres senaryosu (sabit run-off oranları) dışında, bankanın kendi senaryoları da zorunlu. Bu "idiosyncratic" (bankaya özgü) ve "market-wide" (sistemik) stres kombinasyonu gerçekçi mi?
IRRBB-Likidite bağlantısı: Faiz şoku sırasında teminat talebi artabilir (VM call), NMD davranışı değişebilir. LCR ve IRRBB modelleri bağımsız çalışıyorsa ikinci tur etkileri gözden kaçar. Entegre stres testi şart.
Kendini kontrol et
LCR ile NSFR hangi ufukları karşılaştırır?
LCR 30 günlük stres likiditesini, NSFR yaklaşık bir yıllık yapısal fonlama profilini karşılaştırır.
HQLA neden yalnızca muhasebe sınıfı değildir?
Varlığın stress altında paraya çevrilebilir, operasyonel olarak kullanılabilir ve yükümlülükten ari olması gerekir.
LCR %100 ise banka tamamen güvende midir?
Hayır; gün içi likidite, konsantrasyon, teminat çağrıları, para birimi uyumsuzluğu ve daha hızlı hücumlar ayrıca test edilir.
Birincil kaynaklar ve güncellik
Son içerik kontrolü: 13 Temmuz 2026. Düzenleyici kapsam ve yürürlük tarihi kurumun yargı alanına göre ayrıca doğrulanmalıdır.