IRRBB — EVE & NII Tam Mekanik
Bankacılık kitabındaki faiz oranı riski (IRRBB), banka bilançosunun en büyük risk kaynağıdır. EBA'nın 6 şok senaryosu, outlier test ve davranışsal varsayımlar — bir validatörün bilmesi gereken tüm mekanik bu modülde.
- EVE ve NII'nın ne ölçtüğünü ve neden ikisi birlikte gerekli olduğunu açıklamak
- ΔEVE = −Dollar Duration Gap × Δy formülünü türetmek ve hesaplamak
- EBA'nın 6 şok senaryosunu ve ne zaman hangisinin banka için en kötü senaryo olduğunu bilmek
- Outlier test eşiğini, ne zaman devreye girdiğini ve sonuçlarını açıklamak
- NMD modellemenin neden kritik olduğunu ve EBA kısıtlarını bilmek
- IRRBB modellerinde bir validatörün sorgulayacağı kritik varsayımları listeyebilmek
01 · IRRBB Çerçevesi
IRRBB, bankanın bankacılık kitabında (banking book) taşıdığı varlık ve yükümlülüklerin faiz oranı değişimlerine duyarlılığını ölçer. Trading book'tan farklı olarak buradaki pozisyonlar piyasaya gerçek zamanlı işaretlenmez ama ekonomik değer üzerindeki etki gerçektir.
Uzun vadeli sabit faizli konut kredisi portföyü olan bir banka, faiz yükseldiğinde EVE'de büyük kayıp gösterir (uzun varlıkların değeri düşer). Ama NII kısa vadede stabil kalır çünkü mevcut kredilerden sabit faiz gelmeye devam eder. Yalnızca EVE'ye bakmak kazanç riskini, yalnızca NII'ya bakmak ekonomik değer riskini gizler. Regülatör her ikisini birden ister.
02 · EVE Mekaniği & Dollar Duration Gap
EVE, tüm bankacılık kitabı nakit akışlarının faiz şoku uygulanmış eğriyle iskonto edilmesiyle hesaplanır. Şok öncesi ve sonrası EVE farkı, ΔEVE'dir.
| Senaryo | ΔEVE (mrd) | / T1 |
|---|
03 · EBA 6 Şok Senaryosu
Çerçeve BCBS d368 (2016) ve EBA GL 2018/02 ile tanımlanır: her banka için 6 zorunlu şok senaryosu. EVE outlier testi, bu 6 senaryonun en kötüsündeki |ΔEVE| üzerinden hesaplanır. Şok büyüklükleri para birimine özgüdür ve BCBS tarafından 2024'te yeniden kalibre edildi (d578, 16 Tem 2024), 1 Ocak 2026'da yürürlüğe girdi — yani aşağıdaki değerler artık güncel kalibrasyona göre okunmalıdır.
| # | Senaryo | Kısa Uç | Uzun Uç | Tipik Etki (+ DDG banka) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Paralel Yukarı | +200bp | +200bp | ΔEVE negatif (büyük) |
| 2 | Paralel Aşağı | −200bp taban | −200bp taban | ΔEVE pozitif |
| 3 | Steepener | −150bp | +150bp | ΔEVE negatif (orta) |
| 4 | Flattener | +150bp | −150bp | ΔEVE pozitif (orta) |
| 5 | Kısa Yukarı | +250bp | değişmez | ΔEVE negatif (küçük) |
| 6 | Kısa Aşağı | −250bp taban | değişmez | ΔEVE pozitif (küçük) |
Yukarıdaki tablo örnek (USD benzeri) büyüklüklerdir. 2024 kalibrasyonundan sonra USD paralel şoku ~200bp'de kaldı; EUR paralel şoku 200 → 250bp'ye yükseldi, kısa ve uzun uç şokları da büyüdü. Taban: paralel/kısa aşağı şoku faiz oranlarını çok negatife düşürmez (post-şok taban uygulanır).
BCBS, şok parametrelerini güncel faiz ortamına uydurmak için metodolojiyi değiştirdi: gözlem penceresi 16 → 24 yıla uzatıldı (2000–2023), parametreler artık göreli değil mutlak faiz değişimlerinden, %99.0 yerine %99.9 kuantilden türetiliyor ve 25bp katlarına yuvarlanıyor. Sınırlar: kısa şok tavan 500bp, uzun 300bp, paralel 400bp; taban 100bp. Sonuç: çoğu para biriminde kısa-uç ve steepener/flattener "twist"leri belirgin büyüdü. Validatör olarak ilk soru: banka 2026 SOT raporlamasında yeni kalibrasyonu mu kullanıyor, yoksa eski 2018 değerleriyle mi devam ediyor? Bu, outlier eşiğini geçip geçmemeyi doğrudan etkiler.
Tüm vadeler +200bp kayar. Uzun vadeli sabit faizli varlıkları olan bankalar en çok bu senaryoda zarar görür. Toplam dollar duration gap büyükse ΔEVE maksimum negatif çıkar — outlier test genellikle bu senaryo üzerinden tetiklenir.
04 · NII Mekaniği & Repricing Gap
NII duyarlılığı, 12 aylık ufukta faiz değişiminin net faiz gelirine etkisini ölçer. Temel araç repricing gap'tir: her vade sepetinde yeniden fiyatlanacak varlık ve yükümlülükler arasındaki fark.
Aşağıdaki görsel, tipik bir bankanın repricing gap profilini göstermektedir. Pozitif gap → faiz artışı NII'yi artırır (varlıklar daha hızlı yeniden fiyatlanıyor).
Kısa vadede negatif gap (1-3M, 3-6M): yükümlülükler daha hızlı yeniden fiyatlanır → faiz artışı NII'yi kısa vadede baskılar. Orta ve uzun vadede pozitif gap: varlıklar daha hızlı → faiz artışı NII'yi uzun vadede artırır.
Uzun vadeli sabit faizli varlık portföyü: EVE açısından riskli (yüksek duration gap), ama NII açısından faiz yükseldiğinde kısa vadede stabil kalır (uzun vadeli faiz geliri devam eder). Kısa vadeli değişken faizli kredi: EVE açısından güvenli, NII açısından riskli. Bir banka EVE'yi iyileştirmek için durasyon kısaltırsa NII duyarlılığı artar — tersine senaryo için. Bu gerilim validatörün en sık sorgulaması gereken yapısal karardır.
05 · Davranışsal Varsayımlar — NMD & Ön Ödeme
IRRBB hesaplamasında en büyük model belirsizliği vadesiz mevduatlarda (NMD) yatar. Vadesiz mevduatın modele girecek vadesi, bankanın seçimine bırakılmıştır. Bu seçim ΔEVE ve NII'yi dramatik şekilde değiştirir.
| Varsayım | EBA GL Kısıtı | Seçim Etkisi |
|---|---|---|
| Core NMD ortalama ömrü (perakende, işlemsel) | Maks. 5 yıl | 5Y seçimi ΔEVE'yi minimize eder (uzun liability) — daha avantajlı ama daha riskli |
| Core NMD tavanları — diğer kategoriler | Perakende işlemsel-olmayan 4.5 yıl · toptan (wholesale) 4 yıl | Tavanlar kategoriye özgüdür; non-core NMD ise gecelik (overnight) vadeye atanır — uzun vade seçeneği yoktur |
| NMD hacim stabilitesi | Stres senaryosu zorunlu | Mevduat kaçışı varsayımı (run-off) hem EVE hem NII'yi kötüleştirir |
| Konut kredisi ön ödeme | Model gerekli | Ön ödeme hızlanırsa uzun varlıkların efektif durasyonu kısalır — EVE farklılaşır |
| İşletme hesabı faiz spread | Ampirik kanıt gerekli | Piyasa faizi arttığında vadesiz mevduata ne kadar yansıtılıyor? Düşük beta → uzun efektif vade |
1.000 mrd TRY vadesiz mevduat için vade varsayımını 1Y'den 4Y'ye çıkarmak, liability duration'ını ~3 yıl artırır → dollar duration gap ~3.000 mrd TRY azalır → ΔEVE (200bp şokta) yaklaşık ~60 mrd TRY olumlu etkilenir. Bu fark, bazı bankalar için outlier sınırının üstü-altı demektir. Validatörün bu varsayımı ampirik verilerle desteklenmesi gerektiğini sorgulaması şarttır.
06 · Validasyon Perspektifi
Cash flow haritalama: Her enstrüman doğru vade sepetine atanmış mı? Değişken faizli kredi repricing tarihi mi kullanılıyor, vade tarihi mi? Bu fark büyük portföylerde anlamlıdır.
Convexity: A2'de gördüğümüz gibi, büyük şoklarda duration yaklaşımı yetersizdir. Özellikle uzun vadeli sabit faizli portföylerde convexity düzeltmesi şart. Model bunu kapsıyor mu?
Taban (floor): Paralel aşağı şokunda negatif faiz oluşabilir mi? Model bunu sıfırla ya da belirlenen minimum ile sınırlıyor mu? Hangi mantık?
Çekirdek / çekirdek dışı ayrımı: Segmentasyon ampirik mi, subjektif mi? Müşteri davranışı verisiyle destekleniyor mu? Pandemi gibi stres dönemlerinde NMD davranışı test edildi mi?
Faiz geçiş katsayısı (beta): Piyasa faizi değiştiğinde vadesiz mevduata ne kadarı yansıyor? Bu beta sabit mi değişken mi? Stres dönemlerinde beta davranışı sorgulanmalı.
EBA kısıt uyumu: Ortalama ömür sınırları aşılmış mı? Her vadesiz mevduat segmentinin ağırlıklı ortalama ömrü hesaplanmış mı? Belgelenmiş mi?
Statik vs dinamik: Statik balance sheet varsayımı (mevcut pozisyonlar sabit tutulur) mı yoksa dinamik (yeni iş ekleniyor) mi? EBA, standart outlier testi için statik B/S'yi tercih eder ama iç yönetim için dinamik daha gerçekçidir.
NII outlier test (SOT): EBA, EVE SOT'a ek olarak bir NII SOT tanımladı (RTS, EBA/RTS/2022/10). Eşik: 1 yıllık NII'da "büyük düşüş" = Tier 1 sermayenin %5'inden fazla kayıp (paralel ↑/↓ şoklarının en kötüsü). Bu seviye, yüksek faiz ortamı nedeniyle orijinal %2.5'ten %5'e yükseltildi. Not: eşik aşımı otomatik yaptırım getirmez, denetim diyaloğunu tetikler. EVE SOT ise Tier 1'in %15'i. Banka her iki SOT'u da hesaplıyor ve raporluyor mu?
Kendini kontrol et
EVE ile NII neden birlikte izlenir?
EVE uzun vadeli ekonomik değer etkisini, NII ise daha kısa ufukta kazanç etkisini yakalar.
NMD varsayımı neden kritiktir?
Sözleşmesel vadesi olmayan mevduatın davranışsal vadesi ve yeniden fiyatlaması hem EVE’yi hem NII’ı değiştirir.
2026 değişikliğinin özü nedir?
BCBS şok kalibrasyonu güncel veri, yerel şok faktörleri ve daha ihtiyatlı yüzdelik ile yenilendi.
Birincil kaynaklar ve güncellik
Son içerik kontrolü: 13 Temmuz 2026. Düzenleyici kapsam ve yürürlük tarihi kurumun yargı alanına göre ayrıca doğrulanmalıdır.