Likidite — Nakit Merdiveni & Interbank
Bir banka kârlı olabilir ve yine de batabilir — çünkü kâr ile nakit aynı şey değildir. Likidite, "yükümlülüklerini zamanında ödeyecek nakdin var mı?" sorusudur ve sermaye yeterliliğinden ayrı izlenir. Bu modül nakit akış merdivenini, likidite kaynaklarının hiyerarşisini, zorunlu karşılıkları ve LCR/NSFR'nin masadaki karşılığını kurar.
- Solvency (sermaye) ile likidite (nakit) farkını netleştirmek
- Nakit akış merdivenini ve kümülatif likidite açığını okuyabilmek
- Likidite kaynakları: para birimi, erişim zamanı, teminat ve maliyet karşılaştırması
- LCR'yi hesaplayabilmek ve stres senaryosunda ne olduğunu görmek
- Zorunlu karşılık, interbank ve TCMB imkânlarının rolünü bilmek
01 · Kârlı ama Nakitsiz — İki Ayrı Ölüm
Bir banka sermaye yetersizliği veya likidite yetersizliği nedeniyle başarısız olabilir; iki mekanizmayı karıştırmamak gerekir. Solvency (ödeme gücü) sorunu sermaye sorunudur: varlıkların değeri borçlarından az, özkaynak eridi. Likidite sorunu ise nakit sorunudur: varlıklar sağlam ama şu an elde ödeyecek nakit yok. Bir banka tamamen solvent olabilir — kâğıt üstünde kârlı, sermayesi yeterli — ama çok hızlı ve büyük nakit çıkışlarını karşılayacak kullanılabilir likiditesi yoksa faaliyet devamlılığı kısa sürede tehlikeye girebilir.
Neden? Çünkü bankanın varlıkları likit değildir: 2 yıllık krediyi bugün nakde çeviremezsin. Pasifleri ise likittir: mevduat her an çıkabilir. İşte modül 5'teki vade uyumsuzluğunun ikizi — orada faiz riskiydi, burada likidite riski. Aynı bilanço yapısı, iki farklı tehdit. Banka başarısızlıklarında değer kaybı, güven, yoğunlaşmış fonlama ve likidite kaçışı birbirini besleyebilir; tek bir nedene indirgemek doğru değildir.
Hazinenin P&L üreten masaları (bono, FX) göz önündedir; ama hazinenin varlık sebebi aslında likiditedir. Para piyasaları masası her gün bankanın nakit pozisyonunu dengeler (Modül 3'teki gün sonu kapanışı). Kimse fark etmez — ta ki bir gün nakit sıkışana kadar. O gün hazine, bankanın kalbi olur.
02 · Nakit Akış Merdiveni — Kümülatif Açık
Vade bantlarında giriş eksi çıkış alınır, kümülatif net akış bulunur. Açılış kullanılabilir nakdi eklenince gerçek bakiye elde edilir; ödeme zamanı ve hedef tamponla karşılaştırılır. Kümülatif net akışın negatif olması tek başına nakdin tükendiği anlamına gelmez.
Merdiven açılış nakdi hariç sözleşmesel net akıştır; bantlar çakışmayan dönemlerdir. LCR ise ayrıca ağırlıklandırılmış stres akışlarını kullanır.
Kümülatif net akış −12, −30, −43, −25 ve +32 milyar TL olur. Örneğin 50 milyar TL açılış nakdiyle en düşük bakiye 7 milyardır. Hedef tampon 10 ise ek ihtiyaç 3 olur. Bu sözleşmesel merdiven ile LCR’nin stresli ve ağırlıklı akış hesabı ayrı tutulur.
03 · Likidite Kaynaklarını Karşılaştırmak
Nakit açığı için tek bir evrensel kaynak sırası yoktur. Nakit, repo, interbank, FX swap, merkez bankası imkânı ve varlık satışı; erişim zamanı, para birimi, teminat, maliyet ve yenileme riskiyle karşılaştırılır. Aşağıdaki numaralar kaynakları tanıtır, zorunlu kullanım sırası değildir.
“Üst banttan fonlandık” bir fonlama kanalını söyler; tek başına kriz kanıtı değildir. İşlemin nedeni, erişilebilir alternatifler ve maliyet farkı sorulur. “HQLA tamponu rahat” ifadesinde ise kıymetin rehinli olup olmadığı, hangi para biriminde ve ne zaman nakde döneceği kontrol edilir.
04 · LCR — 30 Günlük Stres Testi
LCR (Likidite Karşılama Oranı) Basel'in getirdiği standarttır ve tek bir soruyu cevaplar: 30 günlük ağır bir stres senaryosunda banka nakit çıkışlarını elindeki likit varlıklarla karşılayabilir mi? Formül basit: LCR = HQLA ÷ 30 günlük net nakit çıkışı. Basel asgarisi %100 — yani tamponun, stres altındaki net çıkışı en az bire bir karşılamalı. Türkiye'de BDDK yönetmeliği iki sınır koyar: toplam LCR ≥ %100 ve yabancı para LCR ≥ %80. FX fonlaması sıkıştığında bağlayıcı olan çoğu zaman ikincisidir. Aşağıda oyna: HQLA'yı, mevduat çıkış (runoff) oranını değiştir, oranın nasıl geçip kaldığını gör.
LCR'nin ikizi NSFR'dir (Net İstikrarlı Fonlama Oranı): LCR 30 günlük kısa şoku ölçerken, NSFR bir yıllık yapısal soruyu sorar — "uzun varlıklarını yeterince istikrarlı (uzun) fonlama ile mi finanse ediyorsun?" LCR "bugünkü fırtınayı atlatır mısın", NSFR "yapın sağlam mı" der. İkisi birlikte, likiditenin kısa ve uzun ufkunu kapatır.
Bunların altında bir de zorunlu karşılık vardır: TCMB, yalnızca mevduatın değil, zorunlu karşılığa tabi TL ve YP yükümlülüklerinin bir yüzdesini merkez bankasında tutmanı zorunlu kılar. Taban; mevduat/katılım fonu, repo işlemlerinden sağlanan fonlar, kullanılan krediler, ihraç edilen menkul kıymetler (net) ve sermaye hesabına dâhil edilmeyen borçlanma araçlarını kapsar; oran para birimi ve vadeye göre değişir. Bu yüzden yukarıdaki fonlama kanallarını karşılaştırırken “piyasa fonlaması zorunlu karşılıksızdır” diye düşünme — zorunlu karşılık, kanalların manşet maliyeti ile marjinal maliyeti arasındaki kamalardan biridir. Bu bakiye serbestçe krediye dönüştürülemez; kullanım, tesis ve nema koşulları ilgili düzenlemeye göre değişir. Zorunlu karşılık para politikası ve likidite çerçevesinin bir parçasıdır. Gün sonu kapanışında (Modül 3) PP masasının dengelediği üçüncü katman buydu: karşılık bakiyesini hedefte tutmak, ne eksik (ceza) ne fazla (atıl maliyet). TL yükümlülük karşılıkları tesis döneminde ortalama olarak tutturulur; gün gün noktasal bir hedef değildir — bu, PP masasına gün içi esneklik verir.
05 · Kontrol — Likidite Refleksi
06 · Kapanış
Track B'nin üç riskini artık bir arada görüyorsun: FTP fiyatlar, ALM faiz riskini yönetir, likidite nakdi güvence altına alır. Üçünün ortak noktası, hepsinin likit menkul kıymet portföyünde buluşmasıdır — HQLA tamponu hem likidite kaynağı, hem faiz pozisyonu, hem getiri. Bir sonraki modülde (07 · MK Portföyü) tam bu soruyu açıyoruz: banka neden bono tutar, ne kadarı likidite tamponu ne kadarı pozisyon ve IFRS 9 ölçüm sınıfı ile düzenleyici banking/trading book sınırının neden ayrı okunması gerekir.
Kümülatif akıştan gerçek açığa
- 1Başlangıç nakdi
- 2Ödeme zamanı
- 3Erişilebilir kaynak
Nakit merdiveninde en düşük kümülatif akış −43 milyar TL. Açılış nakdi 50, hedef tampon 10 ise ek ihtiyaç kaçtır?
Hesabı ve gerekçeyi aç
En düşük bakiye 50 −43 = 7; hedef tampon açığı 3 milyar TL. −43’ün tamamını yeni fonlama ihtiyacı saymak açılış nakdini yok sayar. Kaynağın ödeme saatinden önce erişilebilir olması gerekir.
Merdivendeki bantlar çakışmayan dönemlerdir. LCR’de 28 milyar girişe karşı brüt çıkış 26 ise yalnızca 19,5 sayılır; net çıkış 6,5 olur. HQLA girdisi uygunluk, kesinti ve bileşim limitleri sonrasıdır.
Kendini kontrol et
LCR ve NSFR hangi iki farklı soruyu sorar?
LCR 30 günlük ağır stresi, NSFR ise bir yıllık yapısal fonlama istikrarını ölçer.
HQLA neden normal zamanda tamamen atıl değildir?
Tampon yönetilebilir ve stres sırasında kullanılmak üzere tutulur; kullanılabilirlik, teminat ve operasyonel kontrol önemlidir.
Gün içi likidite LCR’den neden ayrı izlenir?
LCR 30 günlük net stres çıkışını karşılama ölçüsüdür; saat içi ödeme ve teminat yükümlülüklerinin zamanlamasını göstermez.
Bu modülün birincil kaynakları → 18 · Sözlük ve Kaynaklar
Karar ve kontrol notu
Notlar bu tarayıcıda saklanır.