B7 Kredi Riski · GOVERNANCE · ~2h

Model Risk — Challenger, PSI & Overlay

Model riski, modelin yanlış sonuç üretmesinden veya yanlış kullanılmasından kaynaklanan zarar olasılığıdır. SR 26-2, PRA SS1/23 ve EBA/CRR çerçeveleri; model envanteri, bağımsız validasyon ve challenger metodolojisini nasıl yapılandırdığını belirler.

Bu modülden çıkman gerekenler

SR 26-2’nin risk bazlı model risk çerçevesini ve üç temel validasyon unsurunu açıklamak
Model risk tipolojisini (kavramsal, implementasyon, veri, misuse) örneklendirmek
Champion-challenger metodolojisini ve shadow running kavramını açıklamak
PSI formülünü türetmek, eşiklerini yorumlamak ve karar verme mantığını bilmek
Model overlay'in ne zaman, nasıl ve hangi yönetişim gereklilikleriyle kullanıldığını bilmek
Use test (CRR Md. 144 — kullanım şartı) kavramını ve validasyon bağlantısını açıklamak

01 · Çerçeve — SR 26-2, PRA SS1/23 & EBA

Fed/OCC/FDIC’nin 17 Nisan 2026 tarihli SR 26-2 rehberi SR 11-7 ve SR 21-8’in yerini aldı. Güncel yaklaşım model risk profiline göre orantılı uygulamayı vurgular; validasyon kanıtı yine üç temel unsur çevresinde kurulur: kavramsal sağlamlık, süregelen izleme ve sonuç analizi. EBA'nın IRB rehberleri buna dördüncü bir boyut ekler — use test (modelin fiilen kullanılması):

Kavramsal Sağlamlık

Modelin teorik temeli doğru mu? Varsayımlar geçerli mi? Ör: Vasicek'in tek-faktör varsayımı portföy için uygun mu? Bu katman model geliştiriciler ve bağımsız validatörler tarafından değerlendirilir.

Süregelen İzleme

Model zamanla beklenen şekilde çalışmaya devam ediyor mu? Periyodik backtesting, PSI takibi, performans metrikleri. Modelin çevresel koşulları değiştikçe yeniden kalibrasyon gerekli mi?

Sonuç Analizi

Model çıktıları gerçekleşen verilerle karşılaştırılıyor mu? Backtesting, skor stabilitesi, temerrüt oranı gerçekleşmesi. Validasyon bulgularına verilen yanıtlar zamanında mı?

Use Test (CRR Md. 144)

IRB modeli sadece sermaye hesabı için değil, fiilen kredi kararlarında kullanılıyor mu? Kullanılmayan model "kağıt üstünde onaylı" — EBA bu pratiği reddeder. Günlük kullanım kanıtı şart.

Model Risk Türü	Tanım	Örnek	Savunma
Kavramsal Risk	Yanlış teorik temel	LGD modelinde doğrusal olmayan teminat etkisinin atlanması	Akademik literatür taraması, alternatif model kıyası
İmplementasyon	Doğru teori, yanlış kod/süreç	PD hesabında yuvarlama hatası, yanlış sigmoid fonksiyonu	Kod gözden geçirme, birim testler
Veri Riski	Temsil dışı veri	Sadece iyi borçlu verisiyle kalibre PD modeli	Veri temsiliyet analizi, MoC
Misuse Riski	Doğru model, yanlış kapsam	Kurumsal PD modelinin KOBİ'ye uygulanması	Model sınır belgesi, kullanım kısıtlaması

02 · Model Risk Derecelendirme Matrisi

Model riski, modelin hata olasılığı ile o hatanın finansal/operasyonel etkisinin birleşimiyle derecelendirilir. Bu matris modelin izleme sıklığını ve validasyon kapsamını belirler.

İnteraktif · Model Risk Derecelendirme

Model Özellikleri

Model KarmaşıklığıOrta

Finansal EtkiYüksek

Veri Kalitesi (5=mükemmel)3

—

Model Risk Derecesi

—

03 · Champion-Challenger Metodolojisi

Challenger model, üretim modelinin (champion) zayıf noktalarını test etmek için paralel geliştirilen alternatiftir. Shadow running döneminde her iki model de aynı portföyde çalışır; ayrışmalar analiz edilir.

İnteraktif · Champion vs Challenger Karşılaştırması

Champion (Mevcut Model)

Gini (%)62

HL p-değeri0.18

PSI (düşük = iyi)0.07

Brier Score (düşük = iyi)0.024

Challenger (Yeni Model)

Gini (%)70

HL p-değeri0.42

PSI0.12

Brier Score0.019

—

Champion Kazandığı

—

Challenger Kazandığı

—

Öneri

—

Belirleyici Metrik

Challenger'ın Görevi — Yenmek Değil, Sorgulamak

Challenger modelin amacı her zaman champion'u devirmek değildir. Asıl değer şuradan gelir: challenger, champion'un zayıf olduğu boyutları (örn. yüksek PD segmentinde kalibrasyon) ortaya çıkarır. Bu bilgi, champion'un hedefli iyileştirilmesinde kullanılır. Challenger "kaybetse" bile validasyon sürecine önemli bilgi katkısı sağlar.

04 · PSI — Popülasyon Stabilite İndeksi

PSI Formülü

PSI = Σ_i (A_i − E_i) · ln(A_i / E_i)

A_i = i. binde güncel portföy oranı · E_i = i. binde geliştirme dönemi oranı (referans) · PSI < 0.10: stabil — model değişikliği gerekmez · PSI 0.10–0.25: hafif kayma — izleme artır, nedenini araştır · PSI > 0.25: anlamlı kayma — model yeniden kalibrasyonu değerlendir · CSI: bireysel değişken (özellik) bazında aynı formül uygulanır

İnteraktif · PSI Hesaplayıcı — Skor Dağılımı Kayması

Dağılım Parametreleri

Dağılım Kayması (σ)0.0

Dağılım Genişlemesi1.00

—

Toplam PSI

—

PSI < 0.10 → Stabil

PSI 0.10–0.25 → Hafif Kayma

PSI > 0.25 → Anlamlı Kayma

05 · Model Overlay & Expert Judgment

Overlay, model çıktısına regülatör veya yönetim onayıyla yapılan yönetimsel düzeltmedir. COVID-19 pandemi döneminde IFRS 9 modellerinin istatistiksel çıktılarının makul olmayan sonuçlar verdiği görülünce yaygınlaştı.

Overlay Türü	Tetikleyici	Yönetişim	Risk
Makroekonomik	Modelin yakalamadığı senaryo (COVID, savaş)	Yönetim kurulu onayı, bağımsız review	ECL manipülasyonu olarak algılanabilir
Sektörel	Belirli bir sektördeki yapısal değişim	Risk komitesi onayı	Sektör tanımı tutarsızlığı
Veri Kalite	Geçici veri eksikliği veya kirlilik	Model sahibi + validatör onayı	Geçici yerine kalıcı hale gelme
Düzenleyici	Regülatörün model değişikliği talebi	Regülatör yazışması belgesi	Düşük — zorunlu

Overlay Yönetişim Gereklilikleri (EBA)

Belgeleme: Overlay tutarı, gerekçesi, süre sınırı ve inceleme tarihi açıkça belgelenmiş olmalı. "Yönetim kararı" yeterli değil — teknik gerekçe zorunlu.

Bağımsız inceleme: Overlay, model validasyon fonksiyonu tarafından bağımsız değerlendirilmeli. Çakışan onay (model geliştirici = overlay onaylayıcı) kabul edilmez.

Süre sınırı: Overlay'ler sınırsız süre uygulanamaz. Her inceleme döneminde yenilenmeli veya modele entegre edilmeli. Uzun süren overlay = model güncelleme gerektirir.

Büyüklük sınırı: Overlay'nin toplam ECL'ye oranı izlenmeli. Oranın yüksek olması modelin artık uygun olmadığının sinyali.

İleri Nokta · PRA SS1/23 — Model Riski Artık Başlı Başına Bir Risk Türü

Çerçeve hızla olgunlaşıyor: PRA’nın SS1/23’ü (ilk yürürlük 17 Mayıs 2024; güncel sürüm 23 Nisan 2026) model riskini kurumsal risk disiplini olarak ele alıp başlı başına yönetilen bir risk türüne taşıdı — 5 prensip: (1) model tanımı ve kapsam, (2) yönetişim, (3) geliştirme/uygulama/kullanım, (4) bağımsız validasyon, (5) model riski azaltımı. Kritik nokta: önemli iş kararlarını etkileyen araçların tanım, önemlilik ve kullanımına göre envanter kapsamının açık kurulması; her spreadsheet’in otomatik olarak model sayılması gerekmez. Ayrıca toplam model riski ölçütlerinin (KPI’lar) bir "model risk appetite"ı beslemesi. Yani model riski artık nicelleştirilip yönetim kuruluna raporlanıyor; bazı bankalar bunun için Pillar 2'de sermaye da ayırıyor. Validatör için yeni soru: banka model riskini tekil model bazında mı, yoksa portföy/agregat düzeyde bir risk iştahıyla mı yönetiyor?

06 · Model Risk Çerçevesi — Özet Kontrol Listesi

Model Envanteri & Yaşam Döngüsü

Envanter eksiksizliği: Kurumun model tanımını karşılayan tüm araçlar ve önemli model-benzeri hesaplayıcılar risk bazlı kapsamda kayıtlı mı? "Kapsam dışı" ilan edilen ama finansal karar etkileyen araçlar validasyonun görünmez kör noktasıdır.

Yaşam döngüsü sürekliliği: Model geliştirme → validasyon → onay → üretim → izleme → yeniden validasyon → emeklilik adımları belgelenmiş ve takip ediliyor mu? Model emekliliği genellikle göz ardı edilir — emekliye ayrılan model verisi hâlâ kullanılıyorsa sorun vardır.

Bağımsızlık & Çıkar Çatışması

Fonksiyon bağımsızlığı: Validasyon fonksiyonu, model geliştirme biriminden idari bağımsızlığa sahip mi? Aynı departmanda olmak formal bağımsızlığı zedeleyebilir.

Challenger bağımsızlığı: Challenger modeli kim geliştiriyor? Aynı ekip hem champion hem challenger'ı geliştirirse gerçek meydan okuma olmaz.

Bulgu Takibi & Hesap Verebilirlik

Kırmızı bulgu takibi: Kritik bulgular kapatma tarihi ve sorumlu kişiyle izleniyor mu? Kapatılmayan kırmızı bulgularla model üretimde kalmaya devam ediyorsa, bu durum onaylama otoritesine raporlanıyor mu?

Overlay/expert judgment audit trail: Her overlay için onay e-postası, toplantı tutanağı veya komite kararı mevcut mu? Sözlü onay yeterli değil — regulatory inspection için yazılı kanıt şart.

Track B — Kredi Riski Tamamlandı

7 modül · PD → LGD → EAD/CCF → IFRS 9 PD → Portföy → Validasyon → Model Risk

Kendini kontrol et

SR 26-2’nin temel güncellemesi nedir?

SR 11-7 ve SR 21-8’in yerini alır ve model risk profiline göre risk bazlı/orantılı uygulamayı vurgular.

Vendor model sorumluluğu tedarikçiye devredilebilir mi?

Hayır; banka kullanım amacını, sınırları, performansı ve değişiklikleri anlayıp izlemelidir.

Overlay ne zaman kalıcı sorun sinyalidir?

Aynı model açığını uzun süre telafi ediyor, büyüyor veya düzenli yenileniyorsa model yeniden geliştirme ihtiyacı doğar.

Birincil kaynaklar ve güncellik

Son içerik kontrolü: 13 Temmuz 2026. Düzenleyici kapsam ve yürürlük tarihi kurumun yargı alanına göre ayrıca doğrulanmalıdır.

← B6 · Validasyon C1 · IRB Mekaniği →