Bu sayfanın sonunda temerrüt ile muhasebe sınıflamasını, teminat değeri ile net recovery'yi ve PD, LGD, EAD'nin ölçtüğü üç ayrı soruyu ayırabilmelisin.
zararın anatomisi
Banka kredi verdiğinde iki şey garanti değildir: ne zaman geri alacağı, ve ne kadar geri alacağı. Kredi riski bu iki belirsizliğin yarattığı potansiyel kayıptır.
Ama "zarar" tek bir sayı değildir. Bir müşteri temerrüde düştüğünde banka hemen tam kredi tutarını kaybetmez. Teminat satılır, yasal tahsilat süreci başlar, kısmen geri alınır. Gerçek zarar bu sürecin sonunda ortaya çıkar.
PD, LGD ve EAD — bu üç parametre bu süreci modellemek için var. Bu sayfada önce sürecin kendisini görelim; parametreler sonraki sayfalarda derinleşecek.
temerrüt nedir?
Temerrüt (default), düzenleyici sermaye ve içsel risk ölçümünde tanımlanmış bir kredi olayıdır. Basel, borçlu bazında iki ana tetikleyici kullanır.
Kriter 1 — Niteliksel
Unlikeliness to pay
Banka, borçlunun temerrüt tetiklenmeden önce bile borcunu tam olarak geri ödemeyeceğine dair nesnel gerekçelere sahipse temerrüt sayılır. Yeniden yapılandırma, zararına satış, iflas başvurusu bu kapsamdadır.
Kriter 2 — Niceliksel
90 gün gecikme
Borçlunun bankacılık grubuna olan önemli bir kredi yükümlülüğünde 90 günü aşan gecikmeye düşmesi. Belirli perakende maruziyetlerinde ulusal otorite 180 güne kadar farklı bir eşik tanıyabilir.
İki kriterden herhangi biri Basel temerrüdünü tetikleyebilir. Ancak default, NPL ve TFRS 9 kredi-değer düşüklüğü/Stage 3 aynı tanım değildir. Çoğu vakada örtüşürler; yine de sınıflama, risk ağırlığı ve karşılık sonucu yürürlükteki düzenleyici ve muhasebe kurallarına göre ayrıca belirlenir.
Materiyalite ve temerrütten çıkış. “Önemli yükümlülük” eşiği ve gün sayım yöntemi ulusal uygulamada somutlaştırılır. Temerrütten çıkış da yalnızca borcun bir gün ödenmesiyle otomatik olmaz; borçlunun yeniden ödeme gücünü gösterdiği izleme koşulları aranır. AB'ye özgü euro eşikleri Türkiye için doğrudan kural gibi kullanılamaz.
Tanımların zorla aynı yapılması değil, farkların belgelenip uzlaştırılması gerekir. Validasyon; Basel default, BDDK donuk alacak ve TFRS 9 kredi-değer düşüklüğü tanımlarının nerede örtüştüğünü, nerede ayrıldığını ve modeller arası veri eşlemesinin doğru kurulup kurulmadığını kontrol eder.
Bu akış PD–LGD–EAD üçlüsünün neden var olduğunu gösteriyor: PD = 3. adıma ulaşma olasılığı. EAD = 3. adımdaki tutar. LGD = 5. adımdaki kalıcı kayıp oranı.
teminat ve zarar ilişkisi
Teminat, banka için sigortadır. Borçlu ödeyemediğinde banka teminatı paraya çevirerek kısmen zarara karşı korunur. Ama teminat her zaman tam koruma sağlamaz.
🏠
Gayrimenkul
Konut veya ticari mülk ipoteği. Değeri görece stabil ama likidasyonu yavaş.
Öğretim örneği: görece yüksek recovery
📋
Nakit / Mevduat Rehni
En güçlü teminat türü. Banka zaten parayı elinde tutar.
Öğretim örneği: en likit teminat
🏭
Ticari Varlıklar / Ekipman
Makine, stok, alacaklar. Değer tespiti ve likidasyonu güç olabilir.
Öğretim örneği: değer ve satış süresi kritik
🤝
Kefalet / Garanti
Üçüncü taraf garantisi. Garantörün kendi mali gücüne bağımlı.
Öğretim örneği: garantör riskine bağlı
📊
Menkul Kıymet Rehni
Hisse senedi veya tahvil. Değeri piyasa koşullarına bağlı, volatil olabilir.
Öğretim örneği: haircut ve volatilite önemli
❌
Teminatsız
Kredi kartı, tüketici kredisi, açık ticari kredi. Sadece borçlunun mali gücüne dayalı.
Öğretim örneği: recovery çoğunlukla daha düşük
Teminat "değeri" ile "kullanılabilir değeri" farklıdır. Bir fabrikayı kriz ortamında %100 değerinden satamazsın — piyasa daralmıştır, alıcı azdır. LGD modelleri bu "strese girmiş değer" üzerinden çalışır. Downturn LGD tam bu ayrımı dikkate alır.
zarar bileşenlerini görelim
100 TL kredi, temerrüt anında 90 TL bakiye taşıyor. Süreç sonunda ne kalır? Slider'ları değiştir:
₺90
%35
%8
%5
EAD
₺90
Geri Alınan (Recovery)
₺29
Net Zarar
₺61
LGD
%68
EAD (başlangıç)
₺90
Teminat recovery
−₺32
Cure / ek tahsilat
−₺5
Tahsilat masrafı
+₺7
Net Zarar (LGD×EAD)
₺61
üç bileşenin özeti
Bu sayfa PD–LGD–EAD üçlüsünün zeminini döşedi. Sonraki üç sayfa her birini ayrı ayrı derinlemesine işleyecek.
PD
Temerrüt Olasılığı
Bu müşteri 12 ay içinde temerrüde düşer mi? Hangi olasılıkla? Rating ve score bu sorunun cevabıdır.
Bu üç parametre çarpıldığında Beklenen Zarar (EL = PD × LGD × EAD) elde edilir. 12. sayfada bu birleşim ve sonuçları — fiyatlama, provizyon, sermaye — ele alınacak.
bu sayfadan götürülecekler
temerrüt = iki kriter
90 gün gecikme veya "ödeyemeyecek" tespiti. Herhangi biri yeterliydi. Tanımın tutarlılığı modeller arası uyumun temelidir.
zarar temerrütle değil, süreçle oluşur
Temerrüt anı başlangıçtır. Asıl kayıp tahsilat süreci sonunda netleşir. Bu süreç aylar veya yıllar sürebilir.
teminat kısmi koruma sağlar
Hiçbir teminat %100 garantili değildir. Değerleme, likidite, piyasa koşulları recovery oranını etkiler. LGD modelinin işi bunu öngörmektir.
PD · LGD · EAD süreci parçalar
Her parametre süreci farklı bir noktadan ölçer. Üçü bir arada tam kayıp beklentisini verir.
Sıradaki adım: PD — temerrüt olasılığını nasıl modelliyoruz, rating nedir, kalibrasyon neden kritiktir?