Banking Foundations · 08
Kredi Riski: Zarar Nasıl Oluşur?

zararın anatomisi

Banka kredi verdiğinde iki şey garanti değildir: ne zaman geri alacağı, ve ne kadar geri alacağı. Kredi riski bu iki belirsizliğin yarattığı potansiyel kayıptır.

Ama "zarar" tek bir sayı değildir. Bir müşteri temerrüde düşündüğünde banka hemen tam kredi tutarını kaybetmez. Teminat satılır, yasal tahsilat süreci başlar, kısmen geri alınır. Gerçek zarar bu sürecin sonunda ortaya çıkar.

PD, LGD ve EAD — bu üç parametre bu süreci modellemek için var. Bu sayfada önce sürecin kendisini görelim; parametreler sonraki sayfalarda derinleşecek.

temerrüt nedir?

Temerrüt (default), borçlunun yükümlülüğünü yerine getiremediğinin resmi olarak tespit edilmesidir. Ama "yerine getiremedi" tam olarak ne demek? Basel bu soruya iki kriter üzerinden yanıt verir.

Kriter 1 — Niteliksel
Unlikeliness to pay
Banka, borçlunun temerrüt tetiklenmeden önce bile borcunu tam olarak geri ödemeyeceğine dair nesnel gerekçelere sahipse temerrüt sayılır. Yeniden yapılandırma, zararına satış, iflas başvurusu bu kapsamdadır.
Kriter 2 — Niceliksel
90 gün gecikme
Borçlunun herhangi bir önemli yükümlülüğü 90 günü (perakende ve mortgage'da bazı ülkelerde 180 gün) aşan bir gecikmeye düşmesi. "Önemli" eşiği banka ve regülatör tarafından belirlenir.

İki kriterden herhangi biri gerçekleşince temerrüt sayılır. Bu noktadan itibaren kredi NPL (Non-Performing Loan) statüsüne girer, %150 risk ağırlığı uygulanır ve IFRS 9 Stage 3'e geçiş tetiklenir.

Temerrüt tanımı banka içinde tutarlı olmalı — PD modelinde, IFRS 9 modelinde ve raporlamada hep aynı tanım. Validasyonun ilk kontrol ettiği şeylerden biridir: "Temerrüt tanımı standartlara uygun mu ve tüm kullanım noktalarında tutarlı mı?"

bir müşteri temerrüde düşerse ne olur?

Adım adım akışı gör — her aşamaya tıkla.

Başlangıç Kredi kullandırılıyor
Banka müşteriyle kredi sözleşmesi imzalar. Tutar, faiz oranı, geri ödeme planı ve teminat koşulları netleşir. Bu noktada EAD = kredi tutarı (bilanço içi). Beklenen zarar provizyon olarak ayrılmaya başlar.
Uyarı sinyalleri Müşteri bozulmaya başlıyor
Gecikmiş ödemeler, limit kullanım artışı, nakit akışı bozulması. Erken uyarı sistemi tetiklenir. IFRS 9'da Stage 2'ye geçiş olabilir — lifetime ECL provizyon hesabı başlar. Banka izleme sıklığını artırır.
Temerrüt anı 90 gün geçildi veya UTP tetiklendi
Temerrüt resmen kayıt altına alınır. Bu anda EAD ölçülür — temerrüt anındaki toplam maruz kalma tutarı. Kredi NPL statüsüne alınır, Stage 3'e girer. Karşılık oranı sıçrar. Yasal süreç başlayabilir.
Tahsilat süreci Banka geri almaya çalışıyor
Teminat paraya çevrilmeye çalışılır. Yasal icra süreci başlatılabilir. Yeniden yapılandırma müzakere edilebilir (cure — müşteri tekrar performans gösterebilir). Bu süreç aylar, bazen yıllar alabilir. Tahsilat masrafları da buraya girer.
Sonuç Recovery — ne kadar geri alındı?
Teminat satışı + yasal tahsilat + cure sonrası banka bir miktarı geri alır. Bu miktarın EAD'ye oranı Recovery Rate (RR)'dir. Geri alınamayan kısım gerçekleşmiş kayıptır. LGD = 1 − RR. Tüm süreç tamamlandığında bu sayı modele geri beslenecek.
Bu akış PD–LGD–EAD üçlüsünün neden var olduğunu gösteriyor: PD = 3.maddeye ulaşma olasılığı. EAD = 3.maddedeki tutar. LGD = 5.maddedeki kalıcı kayıp oranı.

teminat ve zarar ilişkisi

Teminat, banka için sigortadır. Borçlu ödeyemediğinde banka teminatı paraya çevirerek kısmen zarara karşı korunur. Ama teminat her zaman tam koruma sağlamaz.

🏠
Gayrimenkul
Konut veya ticari mülk ipoteği. Değeri görece stabil ama likidasyonu yavaş.
Tipik recovery: %60–80
📋
Nakit / Mevduat Rehni
En güçlü teminat türü. Banka zaten parayı elinde tutar.
Tipik recovery: %95–100
🏭
Ticari Varlıklar / Ekipman
Makine, stok, alacaklar. Değer tespiti ve likidasyonu güç olabilir.
Tipik recovery: %30–60
🤝
Kefalet / Garanti
Üçüncü taraf garantisi. Garantörün kendi mali gücüne bağımlı.
Tipik recovery: %40–70
📊
Menkul Kıymet Rehni
Hisse senedi veya tahvil. Değeri piyasa koşullarına bağlı, volatil olabilir.
Tipik recovery: %50–85
❌
Teminatsız
Kredi kartı, tüketici kredisi, açık ticari kredi. Sadece borçlunun mali gücüne dayalı.
Tipik recovery: %10–40
Teminat "değeri" ile "kullanılabilir değeri" farklıdır. Bir fabrikayı kriz ortamında %100 değerinden satamazsın — piyasa daralmıştır, alıcı azdır. LGD modelleri bu "strese girmiş değer" üzerinden çalışır. Downturn LGD tam bu ayrımı dikkate alır.

zarar bileşenlerini görelim

100 TL kredi, temerrüt anında 90 TL bakiye taşıyor. Süreç sonunda ne kalır? Slider'ları değiştir:

EAD — Bakiye (₺) ₺90
Teminat Recovery (%) %35
Tahsilat Masrafı (%) %8
Cure / Ek Tahsilat (%) %5
EAD
₺90
Geri Alınan (Recovery)
₺38
Net Zarar
₺52
LGD
%58
EAD (başlangıç)
₺90
Teminat recovery
−₺32
Cure / ek tahsilat
−₺5
Tahsilat masrafı
+₺7
Net Zarar (LGD×EAD)
₺52

üç bileşenin özeti

Bu sayfa PD–LGD–EAD üçlüsünün zeminini döşedi. Sonraki üç sayfa her birini ayrı ayrı derinlemesine işleyecek.

PD
Temerrüt Olasılığı
Bu müşteri 12 ay içinde temerrüde düşer mi? Hangi olasılıkla? Rating ve score bu sorunun cevabıdır.
→ Sayfa 09
LGD
Temerrüt Halinde Kayıp
Temerrüt olursa EAD'nin ne kadarını kaybederiz? Recovery, teminat ve tahsilat sürecinin fonksiyonu.
→ Sayfa 10
EAD
Temerrüt Anındaki Tutar
Temerrüt anında kaç TL'ye maruz kalırız? Kullanılan bakiye + potansiyel ek kullanım.
→ Sayfa 11
Bu üç parametre çarpıldığında Beklenen Zarar (EL = PD × LGD × EAD) elde edilir. 12. sayfada bu birleşim ve sonuçları — fiyatlama, provizyon, sermaye — ele alınacak.

bu sayfadan götürülecekler

temerrüt = iki kriter
90 gün gecikme veya "ödeyemeyecek" tespiti. Herhangi biri yeterliydi. Tanımın tutarlılığı modeller arası uyumun temelidir.
zarar temerrütle değil, süreçle oluşur
Temerrüt anı başlangıçtır. Asıl kayıp tahsilat süreci sonunda netleşir. Bu süreç aylar veya yıllar sürebilir.
teminat kısmi koruma sağlar
Hiçbir teminat %100 garantili değildir. Değerleme, likidite, piyasa koşulları recovery oranını etkiler. LGD modelinin işi bunu öngörmektir.
PD · LGD · EAD süreci parçalar
Her parametre süreci farklı bir noktadan ölçer. Üçü bir arada tam kayıp beklentisini verir.
Sıradaki adım: PD — temerrüt olasılığını nasıl modelliyoruz, rating nedir, kalibrasyon neden kritiktir?
Mehmet Yığılı · © 2026 ·