Banking Foundations · 07

Standardized vs IRB Yaklaşımı

Bu sayfanın sonunda yöntem seçimi ile yöntem iznini, model hassasiyeti ile otomatik sermaye avantajını ve nihai output floor ile geçiş oranını ayırabilmelisin.

iki yol, aynı hedef

Önceki sayfada RWA'nın nasıl hesaplandığını gördük. Kredi riski RWA'sı birden fazla izinli yaklaşımla hesaplanabilir. Standart Yaklaşım (SA), düzenleyici sınıflandırma ve risk ağırlıklarını; İçsel Derecelendirmeye Dayalı Yaklaşım (IRB) ise denetim otoritesinin izni altında bankanın bazı içsel risk tahminlerini kullanır.

Hangisini seçeceği bankanın büyüklüğüne, veri altyapısına, regülatör onayına ve stratejik tercihine bağlıdır. İkisi arasındaki seçim yalnızca teknik bir karar değil — model yatırımı, yönetişim yükü ve sermaye avantajı arasında bir denge kurmaktır.

Standart (SA)

Temel IRB (F-IRB)

Gelişmiş IRB (A-IRB)

Daha standart · Daha az model girdisi Daha model-duyarlı · Daha ağır yönetişim

üç yaklaşımın karşılaştırması

Boyut

Standart (SA)

Temel IRB (F-IRB)

Gelişmiş IRB (A-IRB)

Kullanılmaz — risk ağırlığı sabit tablodan gelir

Banka kendi modelini kullanır

LGD

Sabit, regülatör değerleri

Banka kendi modelini kullanır

EAD

Sabit, regülatör CCF değerleri

Banka kendi modelini kullanır

Risk Ağırlığı

Varlık sınıfına göre sabit tablo

Basel IRB formülüyle PD'den türetilir

Basel IRB formülüyle PD+LGD'den türetilir

Regülatör Onayı

IRB model izni gerekmez; standart kurallara uyum yine denetlenir

Gerekli — ciddi süreç

Gerekli — daha kapsamlı süreç

Veri Gereksinimi

İçsel parametre tahminine göre daha sınırlı

PD için uzun ve temsil gücü olan geçmiş; asgari veri süreleri portföye göre değişir

PD, LGD ve EAD/CCF için daha kapsamlı geçmiş ve muhafazakârlık

Validasyon Yükü

Düşük

Yüksek — PD modelleri periyodik

Çok yüksek — tüm parametreler

Sermaye Avantajı

Referans yaklaşım; sonuç portföy ve teminata bağlıdır

Avantaj veya dezavantaj doğabilir; garanti değildir

Daha hassas tahmin sağlar; düşük sermaye sonucu garanti etmez

Kimler kullanır?

Küçük-orta bankalar, IRB başvurusu yapmamışlar

Orta-büyük bankalar ilk IRB adımı olarak

Büyük bankalar — yeterli veri ve altyapı ile

F-IRB'de banka sadece PD modelini kurar. LGD ve EAD regülatör tarafından sabit değerlerle belirlenir. A-IRB'de tüm parametreler bankaya aittir — bu daha fazla özgürlük ama daha fazla sorumluluk demektir.

Nihai Basel III ile daralan IRB kapsamı. Bazı büyük kurumsal ve finansal kuruluş maruziyetlerinde gelişmiş LGD/EAD tahminlerinin kullanımı sınırlandı; hisse senedi maruziyetleri IRB kapsamından çıkarıldı ve parametre tabanları getirildi. Ayrıntı, yürürlük tarihi ve ulusal uygulama farklılaşabilir. Validasyon bu nedenle portföyün güncel yaklaşım uygunluğunu ayrıca kontrol etmelidir.

dış derecelendirme ve içsel model ilişkisi

Yeni başlayanlar için kafa karıştıran bir nokta: "S&P'nin AAA derecelendirmesi ile bankanın içsel PD modeli arasındaki fark ne?" İkisi farklı dünyadan gelir ama birbirleriyle ilişkilidir.

SA'da izin verilen dış derecelendirmeler, ilgili ulusal uygulama ve maruziyet sınıfına göre risk ağırlığı eşlemesine girdi olabilir; derecelendirilmemiş maruziyetler için ayrı kurallar vardır. IRB'de bankanın içsel derecelendirme sistemi her borçluyu bir risk sınıfına atar ve PD tahminine temel oluşturur.

Dış Derecelendirme (SA'da kullanılır)

AAAEn güçlü20%

AAÇok güçlü20%

AGüçlü50%

BBBYeterli75%

BBSpekülatif100%

B–Yüksek risk150%

→

İçsel Rating (IRB'de kullanılır)

1PD < 0.05%~14%

2PD 0.05–0.10%~20%

3PD 0.10–0.25%~35%

4PD 0.25–0.75%~58%

5PD 0.75–2.5%~92%

6PD > 2.5%~130%+

Tablodaki ağırlıklar ve içsel rating karşılıkları yalnızca öğretim örneğidir; bire bir dönüşüm tablosu değildir. Ana fikir şudur: IRB, aynı maruziyet sınıfındaki borçlular arasında içsel risk farklılaşmasını sermaye hesabına daha doğrudan taşır.

İçsel rating modelleri PD sayfasında (09) derinlemesine işlenecek. Burada ana mesaj: IRB, dış derecelendirme olmaksızın bankanın kendi verisiyle daha hassas risk ağırlığı hesaplamasına olanak tanır.

öğretim amaçlı IRB hesaplayıcı

IRB yaklaşımında risk ağırlığı, Vasicek modeline dayanan bir Basel formülüyle hesaplanır. Temel girdiler PD, LGD ve vade. Sezgiyi vermek için basitleştirilmiş versiyon:

RW ≈ f(PD, LGD, Maturity, Correlation)

Korelasyon (R), Basel formülünde varlık sınıfına göre tanımlıdır ve PD arttıkça azalır — kurumsalda %24'ten %12'ye iner. Sezgisi: düşük PD'li sağlam şirketler makro döngüye daha bağlıdır (birlikte batarlar), yüksek PD'liler kendi özgün sorunlarıyla batar.
PD ↑ veya LGD ↑ → risk ağırlığı hızla yükselir. Vade uzadıkça da artar.

Formülü ezberlemek gerekmiyor. Sezgiyi anlamak yeterli: PD arttıkça ve LGD arttıkça risk ağırlığı hızla yükselir. Aşağıda oynayarak gör:

PD (%) %0.50

LGD (%) %45

Vade (yıl) 2.5y

IRB Risk Ağırlığı

%58

SA'ya göre fark

−42pp

Risk ağırlığı farkı

−%42

Bu örnekte IRB risk ağırlığı, varsayılan %100 SA referansının altında. Gerçek karşılaştırma maruziyet sınıfı, teminat, ulusal kurallar ve output floor ile birlikte yapılır.

Not: Hesaplayıcı kurumsal formülün eğitim amaçlı bir uygulamasıdır. %100 SA değeri yalnızca karşılaştırma varsayımıdır; düzenleyici hesap veya sermaye tasarrufu tahmini değildir.

output floor: model sonucuna taban

Nihai Basel III paketindeki output floor, model bazlı toplam RWA'nın standart yaklaşımlarla hesaplanan referans RWA'nın nihai olarak %72,5'inin altına inmesini sınırlar. Bu, yalnızca tek bir kredi için IRB ağırlığına uygulanan basit bir tavan değil; bankanın floor kapsamındaki toplam RWA hesabıdır.

Neden? Çünkü bazı bankalar agresif model tasarımıyla RWA'larını çok düşük hesaplıyor, gerçek risk yükleri ile raporlanan sermaye gereksinimleri arasında uçurum açılıyordu. Aynı portföy farklı bankalarda çok farklı RWA üretince karşılaştırılabilirlik de bozuldu.

Floor öncesi (Basel III)

SA RWA₺100

IRB RWA₺40

Kullanılan₺40

SA'ya oranı%40

Banka IRB avantajının tamamını kullanabiliyordu.

Floor sonrası (Basel IV)

SA RWA₺100

IRB RWA₺40

Floor (%72.5)₺72.5

Kullanılan₺72.5

IRB RWA floor'un altında kalıyor — floor devreye girer, daha fazla sermaye tutulur.

Output floor IRB'yi anlamsız kılmaz — PD modelleri hâlâ iç risk yönetimi, fiyatlama, IFRS 9 provizyonu ve portföy analizi için kritiktir. Ama saf sermaye arbitrajı amacıyla kullanımı artık sınırlıdır.

Basel takviminde geçiş oranı 2026 için %65, 2027 için %70 ve 2028'den itibaren %72,5'tir; ülkelerin yürürlük ve geçiş takvimleri farklı olabilir. Türkiye için uygulanabilir oran ve kapsam BDDK'nın yürürlükteki düzenlemelerinden doğrulanmalıdır; banka sayısı veya etki hakkında kamuya açık kanıt olmadan genelleme yapılmamalıdır.

Kaynak: Basel Framework — output floor geçişi · IRB yaklaşımı genel çerçevesi

IRB onayı için yönetişim gereksinimleri

IRB kullanabilmek için sürekli gereksinimlere uymak gerekir. Bunlar validasyon ekibini doğrudan ilgilendirir:

Use Test

IRB modelleri sadece sermaye hesabında değil, gerçek iş kararlarında (kredi limiti, fiyatlama, karşılık) aktif olarak kullanılmalıdır. "Sadece raporlama için" kabul edilmez.

Bağımsız Validasyon

Tüm IRB modelleri düzenli aralıklarla bağımsız validasyondan geçmek zorundadır. Bu gereksinim yasal zorunluluktur — banka tercihine bırakılmamıştır.

Backtesting & İzleme

Tahmin edilen PD'ler gerçekleşen temerrüt oranlarıyla düzenli olarak karşılaştırılmalıdır. Anlamlı sapma → model gözden geçirilir veya güncellenir.

Veri Kalitesi Standartları

Modeli besleyen verinin doğruluğu, eksiksizliği ve tutarlılığı sürekli izlenmelidir. Regülatör veri lineage'ını inceleme hakkına sahiptir.

Dokümantasyon & Raporlama

Her model metodoloji, veri, test sonuçları ve override politikasıyla birlikte belgelenmelidir. Regülatör istediği zaman bu belgelere erişim talep edebilir.

bu sayfadan götürülecekler

SA basit, IRB hassas

SA sabit tablolar kullanır, hızlı ama kaba. IRB portföy kalitesini modeller, doğru ama yönetim yoğun. Her banka kendi kapasitesine göre seçer.

F-IRB vs A-IRB: parametre adedi

F-IRB'de banka sadece PD hesaplar. A-IRB'de PD + LGD + EAD'nin tamamı bankanın modeline girer. Her ek parametre daha fazla validasyon demektir.

output floor arbitrajı kapattı

IRB RWA'sı SA RWA'sının %72.5'inin altına inemez. Model avantajı hâlâ var ama sınırsız değil. Modeller sermaye dışında da kritik — fiyatlama, IFRS 9, iç yönetim.

validasyon IRB'nin şartı

Bağımsız validasyon IRB kullanımının yasal gereğidir. Bu ekip olmadan IRB onayı mümkün değildir — ve onay sonrasında da sürüyor.

Faz 2 tamamlandı

Regülasyon iskeletini gördük.

Basel neden var, RWA nasıl hesaplanır, modellerin regülasyondaki yeri nedir — bunların hepsini gördük. Sıradaki faz kredi riskinin kalbine giriyor: temerrüt nedir, zarar nasıl oluşur, PD–LGD–EAD nasıl hesaplanır?

←

Önceki · 06

RWA ve Sermaye Yeterliliği

Sonraki · 08

Kredi Riski: Zarar Nasıl Oluşur?

→