Banking Foundations · 07
Standardized vs IRB Yaklaşımı

iki yol, aynı hedef

Önceki sayfada RWA'nın nasıl hesaplandığını gördük. Ama bu hesap iki farklı yolla yapılabilir. İlki — Standart Yaklaşım (SA) — regülatörün belirlediği sabit ağırlıkları kullanır. İkincisi — İçsel Derecelendirme Yaklaşımı (IRB) — bankanın kendi modellerine güvenir.

Hangisini seçeceği bankanın büyüklüğüne, veri altyapısına, regülatör onayına ve stratejik tercihine bağlıdır. İkisi arasındaki seçim sade bir teknik karar değil — model yatırımı, yönetişim yükü ve sermaye avantajı arasında bir denge kurmaktır.

Standart (SA)
Temel IRB (F-IRB)
Gelişmiş IRB (A-IRB)
Basit · Dışsal · Az sermaye avantajı Karmaşık · İçsel · Maksimum hassasiyet

üç yaklaşımın karşılaştırması

Boyut
Standart (SA)
Temel IRB (F-IRB)
Gelişmiş IRB (A-IRB)
PD
Regülatör belirlemiyor — risk ağırlığı sabit
Banka kendi modelini kullanır
Banka kendi modelini kullanır
LGD
Sabit, regülatör değerleri
Sabit, regülatör değerleri
Banka kendi modelini kullanır
EAD
Sabit, regülatör CCF değerleri
Sabit, regülatör CCF değerleri
Banka kendi modelini kullanır
Risk Ağırlığı
Varlık sınıfına göre sabit tablo
Basel IRB formülüyle PD'den türetilir
Basel IRB formülüyle PD+LGD'den türetilir
Regülatör Onayı
Gerekmez, otomatik uygunluk
Gerekli — ciddi süreç
Gerekli — daha kapsamlı süreç
Veri Gereksinimi
Minimum
En az 5 yıl temerrüt verisi
En az 7 yıl PD + LGD + EAD verisi
Validasyon Yükü
Düşük
Yüksek — PD modelleri periyodik
Çok yüksek — tüm parametreler
Sermaye Avantajı
Yok — kaba ağırlıklar
Portföy kalitesine bağlı, anlamlı
Maksimum — her parametre optimize edilir
Kimler kullanır?
Küçük-orta bankalar, IRB başvurusu yapmamışlar
Orta-büyük bankalar ilk IRB adımı olarak
Büyük bankalar — yeterli veri ve altyapı ile
F-IRB'de banka sadece PD modelini kurar. LGD ve EAD regülatör tarafından sabit değerlerle belirlenir. A-IRB'de tüm parametreler bankaya aittir — bu daha fazla özgürlük ama daha fazla sorumluluk demektir.

dış derecelendirme ve içsel model ilişkisi

Yeni başlayanlar için kafa karıştıran bir nokta: "S&P'nin AAA derecelendirmesi ile bankanın içsel PD modeli arasındaki fark ne?" İkisi farklı dünyadan gelir ama birbirleriyle ilişkilidir.

SA yaklaşımında banka, kurumsal müşteriler için dış derecelendirme kuruluşlarının (S&P, Moody's, Fitch) notlarını kullanarak risk ağırlığını belirler. IRB'de ise dış nota gerek kalmaz — bankanın içsel derecelendirme modeli her müşteriye bir rating atar ve buradan PD hesaplanır.

Dış Derecelendirme (SA'da kullanılır)
AAAEn güçlü20%
AAÇok güçlü20%
AGüçlü50%
BBBYeterli75%
BBSpekülatif100%
B–Yüksek risk150%
→
→
→
→
→
→
İçsel Rating (IRB'de kullanılır)
1PD < 0.05%~14%
2PD 0.05–0.10%~20%
3PD 0.10–0.25%~35%
4PD 0.25–0.75%~58%
5PD 0.75–2.5%~92%
6PD > 2.5%~130%+

IRB'nin gücü şurada: aynı "kurumsal kredi" kategorisinde BBB+ müşteriyle B müşteri SA'da aynı %100 ağırlık alır. IRB'de ise PD modeli ikisini net biçimde ayırır — güçlü müşteri daha az sermaye tüketir, riskli müşteri daha fazla.

İçsel rating modelleri PD sayfasında (09) derinlemesine işlenecek. Burada ana mesaj: IRB, dış derecelendirme olmaksızın bankanın kendi verisiyle daha hassas risk ağırlığı hesaplamasına olanak tanır.

IRB risk ağırlığı — nasıl hesaplanır?

IRB yaklaşımında risk ağırlığı, Vasicek modeline dayanan bir Basel formülüyle hesaplanır. Temel girdiler PD, LGD ve vade. Sezgiyi vermek için basitleştirilmiş versiyon:

RW ≈ f(PD, LGD, Maturity, Correlation)
Korelasyon (R) portföy konsantrasyonu ile belirlenir. Kurumsal portföyde R genellikle %12–24 arası.
Düşük PD → Düşük korelasyon → Düşük RW.  Yüksek PD → Daha yüksek her şey.

Formülü ezberlemek gerekmiyor. Sezgiyi anlamak yeterli: PD arttıkça ve LGD arttıkça risk ağırlığı hızla yükselir. Aşağıda oynayarak gör:

PD (%) %0.50
LGD (%) %45
Vade (yıl) 2.5y
IRB Risk Ağırlığı
%58
SA'ya göre fark
−42pp
Sermaye tasarrufu
−%42
IRB bu müşteri için SA'dan daha avantajlı. Portföy genelinde bu fark milyarlarca TL sermaye tasarrufuna dönüşebilir.

Not: Bu hesaplama sezgi vermek için basitleştirilmiş bir yaklaşımdır; gerçek Basel IRB formülü birikimli normal dağılım fonksiyonu içerir ve daha karmaşık korelasyon parametreleri taşır.

output floor: IRB'ye tavan

Basel IV'ün getirdiği en önemli değişiklik output floor'dur. IRB yaklaşımıyla hesaplanan RWA, Standart Yaklaşım RWA'sının %72.5'inin altına inemez.

Neden? Çünkü bazı bankalar agresif model tasarımıyla RWA'larını çok düşük hesaplıyor, gerçek risk yükleri ile raporlanan sermaye gereksinimleri arasında uçurum açılıyordu. Aynı portföy farklı bankalarda çok farklı RWA üretince karşılaştırılabilirlik de bozuldu.

Floor öncesi (Basel III)
SA RWA₺100
IRB RWA₺40
Kullanılan₺40
SA'ya oranı%40
Banka IRB avantajının tamamını kullanabiliyordu.
Floor sonrası (Basel IV)
SA RWA₺100
IRB RWA₺40
Floor (%72.5)₺72.5
Kullanılan₺72.5
IRB RWA floor'un altında kalıyor — floor devreye girer, daha fazla sermaye tutulur.
Output floor IRB'yi anlamsız kılmaz — PD modelleri hâlâ iç risk yönetimi, fiyatlama, IFRS 9 provizyonu ve portföy analizi için kritiktir. Ama saf sermaye arbitrajı amacıyla kullanımı artık sınırlıdır.

IRB onayı için yönetişim gereksinimleri

IRB kullanabilmek için sürekli gereksinimlere uymak gerekir. Bunlar validasyon ekibini doğrudan ilgilendirir:

1
Use Test
IRB modelleri sadece sermaye hesabında değil, gerçek iş kararlarında (kredi limiti, fiyatlama, karşılık) aktif olarak kullanılmalıdır. "Sadece raporlama için" kabul edilmez.
2
Bağımsız Validasyon
Tüm IRB modelleri düzenli aralıklarla bağımsız validasyondan geçmek zorundadır. Bu gereksinim yasal zorunluluktur — banka tercihine bırakılmamıştır.
3
Backtesting & İzleme
Tahmin edilen PD'ler gerçekleşen temerrüt oranlarıyla düzenli olarak karşılaştırılmalıdır. Anlamlı sapma → model gözden geçirilir veya güncellenir.
4
Veri Kalitesi Standartları
Modeli besleyen verinin doğruluğu, eksiksizliği ve tutarlılığı sürekli izlenmelidir. Regülatör veri lineage'ını inceleme hakkına sahiptir.
5
Dokümantasyon & Raporlama
Her model metodoloji, veri, test sonuçları ve override politikasıyla birlikte belgelenmelidir. Regülatör istediği zaman bu belgelere erişim talep edebilir.

bu sayfadan götürülecekler

SA basit, IRB hassas
SA sabit tablolar kullanır, hızlı ama kaba. IRB portföy kalitesini modeller, doğru ama yönetim yoğun. Her banka kendi kapasitesine göre seçer.
F-IRB vs A-IRB: parametre adedi
F-IRB'de banka sadece PD hesaplar. A-IRB'de PD + LGD + EAD'nin tamamı bankanın modeline girer. Her ek parametre daha fazla validasyon demektir.
output floor arbitrajı kapattı
IRB RWA'sı SA RWA'sının %72.5'inin altına inemez. Model avantajı hâlâ var ama sınırsız değil. Modeller sermaye dışında da kritik — fiyatlama, IFRS 9, iç yönetim.
validasyon IRB'nin şartı
Bağımsız validasyon IRB kullanımının yasal gereğidir. Bu ekip olmadan IRB onayı mümkün değildir — ve onay sonrasında da sürüyor.
Faz 2 tamamlandı
Regülasyon iskeletini gördük.
Basel neden var, RWA nasıl hesaplanır, modellerin regülasyondaki yeri nedir — bunların hepsini gördük. Sıradaki faz kredi riskinin kalbine giriyor: temerrüt nedir, zarar nasıl oluşur, PD–LGD–EAD nasıl hesaplanır?
Mehmet Yığılı · © 2026 ·