Stres Testi Metodolojisi — Satellite Model & Sermaye Etkisi
Makro şokları kredi riskine bağlayan satellite modeller, EBA çerçevesi, statik bilanço varsayımı ve 3 yıllık CET1 erimesi hesabı. Stres testinin özü: makroekonomik senaryo → parametre değişimi → sermaye yeterliliği etkisi.
- Duyarlılık analizi, senaryo analizi ve ters stres testini birbirinden ayırt etmek
- Makro senaryodan PD/LGD'ye geçişte satellite model mantığını türetmek
- EBA EU-wide stres testi çerçevesini (statik bilanço, 3 yıl ufku, CET1 eşiği) açıklamak
- 3 yıllık stres altında sermaye yeterliliğini adım adım hesaplamak
- Ters stres testini kurgulamak ve hangi senaryoda bankanın çökeceğini belirlemek
- Stres testi modellerinde validatörün kritik sorularını sıralamak
01 · Stres Testi Türleri
| Özellik | Duyarlılık | Senaryo | Ters Stres |
|---|---|---|---|
| Başlangıç noktası | Tek faktör şoku | Makro hikaye (bütünleşik) | Çöküş → nedenini bul |
| Faktör korelasyonu | Yok (ceteris paribus) | Var — tutarlı senaryo | Var — makul yol |
| Regülatör zorunluluğu | IRRBB için şart | EBA / ICAAP şart | EBA GL 2018/04 şart |
| Zayıf Yön | Gerçekçilik düşük | Senaryo tasarımı subjektif | Sonuç seçimi keyfi olabilir |
02 · Makro Senaryo Tasarımı
EBA EU-wide stres testi, ESRB (European Systemic Risk Board) tarafından tasarlanan baz ve olumsuz senaryo ile bankacılık sektörünün dayanıklılığını ölçer. Her iki yılda bir gerçekleştirilir.
| Değişken | Baz Senaryo | Olumsuz Senaryo (tipik) | Risk Kanalı |
|---|---|---|---|
| GSYİH Büyümesi | +%1.5 / yıl | −%3 ila −%5 (kümülatif) | PD artışı — tüm portföyler |
| İşsizlik | Stabil | +3–5 pp artış | Perakende PD, tüketici harcaması |
| Konut Fiyatı | +%2 | −%15 ila −%30 | Mortgage LGD, teminat değeri |
| Kredi Spread | Stabil | +150–300 bp | Fonlama maliyeti, piyasa değeri |
| Kısa Vadeli Faiz | Mevcut yol | Senaryoya göre | NII, IRRBB EVE |
| Hisse Senedi | +%5 | −%30 ila −%50 | Trading book, piyasa riski |
EBA stres testi statik bilanço varsayar: 3 yıl boyunca banka büyümez, portföy yenilenir ama yapı değişmez. Gerçekte kriz döneminde bankalar kredi büyümesini yavaşlatır, risk azaltmaya gider. Bu varsayım muhafazakardır ama tutarlı karşılaştırmaya imkân verir. Bazı bankalar iç stres testlerinde dinamik bilanço kullanıyor — bu ICAAP için daha gerçekçi ama karşılaştırmayı güçleştiriyor.
03 · Satellite Model — Makrodan Kredi Riskine Geçiş
04 · Sermaye Etkisi — 3 Yıllık CET1 Erimesi
05 · EBA Stres Testi Çerçevesi
| Özellik | EBA EU-Wide | ICAAP İç Stres Testi |
|---|---|---|
| Sıklık | 2 yılda bir | Yıllık (çoğu bankada) |
| Bilanço varsayımı | Statik (büyüme yok) | Dinamik veya statik |
| Senaryo tasarlayıcı | ESRB (düzenleyici) | Banka + denetim |
| Geçer/Kalır eşiği | Önceden tanımlanmış resmî eşik yok | Bankanın belirlediği iç eşik |
| Ufuk | 3 yıl | 1–5 yıl |
| Kapsam | Büyük EU bankaları (aktif ≥ 30 mrd€) | Tüm SREP kapsamlı bankalar |
| Sonuç kullanımı | P2G belirleme (denetim tamponu) | İç sermaye planlaması |
EBA stres testi sonucunda denetim otoritesi her banka için Pillar 2 Guidance (P2G) belirler. P2G, resmi asgari sermayenin üzerinde tutulması beklenen tavsiye niteliğinde bir tampandır. 2025 EBA EU-wide stres testi önceden tanımlanmış bir pass/fail eşiği kullanmaz. Sonuçlar, tam yüklü sermaye tüketimi ve banka-özel koşullarla birlikte P2G değerlendirmesine başlangıç noktası olur. P2G bağlayıcı minimum değildir ve altına düşmek tek başına otomatik MDA dağıtım kısıtlaması yaratmaz; buna karşın yoğun denetim ve sermaye planı diyaloğu doğurabilir.
Klasik stres testinin ufku 3 yıldır; iklim riski ise 30+ yıllık bir ufka yayılır ve geçmiş veriyle kalibre edilemez (geçmiş, geleceğin rehberi değil). ECB ilk iklim risk stres testini 2022'de yaptı; standart senaryolar NGFS (Network for Greening the Financial System) tarafından sağlanıyor. İki risk kanalı ayrı modellenir: geçiş riski (karbon vergisi/politika/teknoloji şokları → karbon-yoğun sektörlerde PD/LGD artışı) ve fiziksel risk (sel, kuraklık, fırtına → teminat değer kaybı, bölgesel temerrüt). Validatör için yeni sorular: satellite model karbon-yoğunluğunu bir risk faktörü olarak içeriyor mu, senaryolar NGFS'e mi dayanıyor, ve uzun ufukta veri yokluğu nasıl ele alınıyor (uzman görüşü + senaryo anlatısı)? CSRBB (kredi spread riski) ve iklim, ICAAP'ın hızla büyüyen Pillar 2 başlıkları.
06 · Ters Stres Testi
Düzenleyici zorunluluk olan ters stres testinde banka, iş modelini tehdit eden (örn. CET1 = 0, likidite kuruması, itibar kaybı) bir sonuç tanımlar, ardından hangi makul senaryo bu sonuca ulaştırabilir sorusunu cevaplar.
Ters stres testinin değeri, çöküşe götüren senaryonun makul görünüp görünmediğini test etmesidir. Güvenilir bir kırılganlık yoksa model basit bir egzersizden öteye geçemez. Makul kırılganlık alanları: tek büyük karşı taraf yoğunlaşması, döviz uyumsuzluğu, gizli korelasyonlar (aynı teminata sahip çok sayıda kredi), operasyonel model.
07 · Validasyon Perspektifi
Veri geçmişi: Satellite model kalibrasyonu yeterli makro döngü gözlemi gerektirir. Yalnızca sakin dönem verisi katsayıları zayıflatabilir. Türkiye portföylerinde 2001 ve 2008–09 gibi krizlerin temsil gücü incelenmeli; güncel portföye uygun olmayan dönemler mekanik olarak eklenmemeli, seçim gerekçelendirilmelidir.
Çok değişkenli korelasyon: GSYİH ve işsizlik yüksek korelasyonlu. Birden fazla değişkeni dahil etmek multicollinearity yaratır. Modelde hangi değişkenler tutuldu, hangiler dışarıda bırakıldı ve gerekçesi nedir?
Segment homojenliği: Tek bir βgdp portföy genelinde mi kullanılıyor? Perakende, KOBİ ve kurumsal farklı makro duyarlılık gösterir. Segmentlere göre ayrı satellite modeller var mı?
Senaryo tutarlılığı: Makro değişkenler birbirleriyle tutarlı mı? GSYİH −5% ama işsizlik sabit → iç tutarsız. Senaryoyu hangi ekonometrik veya yargısal süreç üretiyor ve bu süreç bağımsız olarak gözden geçirildi mi?
Senaryo güncelliği: Yıl başında tasarlanan senaryo yıl ortasında gerçekleşiyor olabilir. Gerçekleşmiş şoka göre senaryo revize edildi mi? Gerçekleşen ile senaryo arasında karşılaştırma yapıldı mı?
Stres + Stres bağlantısı: Kredi stresi ile likidite stresi aynı anda gerçekleşiyor mu? Birçok model bunları bağımsız ele alır ama gerçek krizde eş zamanlı oluyorlar. ICAAP'ta bu bağlantı dikkate alındı mı?
Kendini kontrol et
EBA stres testinde 5,5% resmî geçer/kalır eşiği var mıdır?
Hayır; 2025 EU-wide egzersizinde önceden tanımlı pass/fail eşiği yoktur.
Statik bilanço varsayımı neyi engeller?
Bankanın stres ufkunda büyüme, portföy kaydırma veya planlanmamış yönetim aksiyonlarıyla sonucu iyileştirmesini.
Reverse stress test soruyu nasıl tersine çevirir?
Verilen şokun etkisini sormak yerine iş modelini yaşanamaz hâle getiren sonucu ve ona götüren senaryoyu arar.
Birincil kaynaklar ve güncellik
Son içerik kontrolü: 13 Temmuz 2026. Düzenleyici kapsam ve yürürlük tarihi kurumun yargı alanına göre ayrıca doğrulanmalıdır.