Yaygın Model Hataları · Mehmet Yığılı

Faz 7 · Kapanış

Alan bazında yaygın model hataları

Her hata tıklanabilir: neyin yanlış gittiği, nasıl keşfedildi, validasyonun dersi. Alan seçimi filtreleri değiştirir.

Tümü

VaR / ES

ALM / IRRBB

CCR

Fiyatlama

Sistematik Bakış

Model hatalarının kök neden taksonomisi

Rejim, kapsam, veri ve yönetişim sorunları yaygın kök nedenlerdir. Operasyon, uygulama hatası ve modeller arası bağımlılıklar da ayrıca araştırılır.

Kök Neden 1

Rejim değişimi görülmedi

Model "normal" dönemde kalibre, sonra kullanım "anormal" dönemde. Stres dönemi kalibrasyon verisi dışında. Korelasyon normal → kriz'de değişiyor. TL faiz rejimleri arasındaki yapısal kırılmalar. Çözüm: rolling stress calibration, regime detection.

Kök Neden 2

Kapsam boşluğu — "bilinen bilinmeyenler"

Model belirli risk faktörlerini kapsıyor, diğerlerini es geçiyor. Basis risk hesaplanmıyor. Jump-to-default ayrı modellenmemiş. Cross-currency basis NMRF değil, yanlış SF. Çözüm: kapsam haritası, NMRF listesi düzenli gözden geçirilmeli.

Kök Neden 3

Veri kalitesi ve güncellik sorunu

Stale vol kalibrasyon. Proxy risk faktörü — baz riski görünmüyor. Eksik gözlem serisi NMRF sınırını aşıyor. Gün sonu fiyat kaynağı güvenilmez (single source, no cross-check). Çözüm: veri yönetişim çerçevesi, çoklu kaynak doğrulama.

Kök Neden 4

Teşvik uyumsuzluğu

Model sahibi düşük sermaye / yüksek NIM isteğiyle modeli şekillendiriyor. NMD vade regülasyon sınırının tam üstünde. Stres dönemi "en kötü yılı" dışlayacak şekilde seçilmiş. FTP varsayımı iş biriminin lehine. Çözüm: bağımsız validasyon + net yönetişim sınırı.

Erken Uyarı

Validatörün fark etmesi gereken sinyaller

Model başarısızlıkları nadiren aniden ortaya çıkar. Öncesinde sinyaller vardır. Bir sinyale tıkla — ne anlama geldiğini ve nasıl sorgulayacağını gör.

Backtesting exception'ları kümeli — rassal dağılmıyor VaR

Aşımlar birbirini izleyen günlerde yoğunlaşıyor. Bağımsız olsaydı bu olasılık çok düşük. Model volatilite rejimini gecikmeli takip ediyor ya da gözlem penceresi statik kalmış.

PLAT'ta sistematik yanlılık — RTPL sürekli HPL'yi aşıyor PLAT

RTPL ile HPL arasındaki sürekli fark; veri zamanı, fiyatlama, risk faktörü kapsamı ve P&L tanımı bakımından incelenir. Farkın yönü tek başına niyet veya manipülasyon kanıtı değildir.

NMD davranışsal vadesi düzenleyici sınırın tam üstünde ALM

Standart yaklaşımdaki çekirdek mevduat vade tavanları müşteri ve hesap türüne göre farklılaşır. İçsel model varsayımı için veri desteği ve ilgili yargı alanının kuralları ayrı incelenir.

Toplam pre-floor RWA, output floor tabanına sürekli sınırda Banka geneli

Output floor tek bir IMM modeli veya netting sete değil, banka toplam RWA'sına uygulanır. Toplam pre-floor RWA'nın standart yaklaşım tabanına sürekli çok yakın olması tek başına gaming kanıtı değildir; ancak raporlama dönemine yakın parametre/model kapsam değişiklikleriyle birlikte görülürse yönetişim ve teşvik incelemesi gerektirir.

Vol kalibrasyon tarihi 90 günü geçiyor Fiyatlama

Kalibrasyonun güncelliği, piyasa hareketinin hızı ve parametre önemliliğiyle değerlendirilir. Sabit 90 gün bütün modeller için geçerli bir düzenleyici eşik değildir.

Stres testi sonuçları yıldan yıla çok küçük değişiyor Stres

Piyasalar dramatik değişirken stres testi sonuçları "stabil" kalıyorsa: senaryo güncellenmemiş, metodoloji donmuş ya da portföy değişimleri modele yansımıyor. Stres testinin stres altında olduğunun işareti.

Model sahibi "challenger sonucumuzu görmedik" diyor Genel

Challenger analizi yapılmışsa model sahibi bunu bilmeli ve cevabı hazır olmalı. "Görmedik" yanıtı ya challenger'ın yeterince sahiplenilmediğini ya da iletişim sürecinin bozuk olduğunu gösterir.

Güncel — Soyut Desenler, Gerçek Olaylar

Üç tarihsel vaka: serinin temaları gerçek hayatta

Yukarıdaki hata desenleri teorik değil. Son birkaç yılda her biri gerçek oldu ve milyarlarca dolarlık kayba yol açtı. Validatör için bu vakalar, "bu olamaz" denen senaryonun neden ciddiye alınması gerektiğinin kanıtıdır.

ArchegosMart 2021 · ~$10mrd+ banka kaybı · CCR / teminat

Ne oldu: Bir family office, çok sayıda prime broker'la total return swap üzerinden aşırı kaldıraçlı, yoğunlaşmış hisse pozisyonu kurdu. Hisseler düşünce margin call'ları karşılayamadı; bankalar aynı pozisyonları aynı anda satınca fiyatlar çöktü. Credit Suisse ~$5.5mrd kaybetti. Hangi desen: yetersiz initial margin, konsantrasyon ve wrong-way dinamiği (exposure tam da likidasyon anında patladı), karşı taraf şeffaflığı eksikliği. Seri bağı: Modül 08/23 (WWR), 25 (IM/teminat), 24 (PFE). Validasyon sorusu: IM modeli konsantre, illikit pozisyonu ve aynı-anda-likidasyon riskini fiyatladı mı?

UK LDI kriziEylül 2022 · gilt piyasası · teminat spirali

Ne oldu: İngiliz emeklilik fonları, faiz riskini hedge için kaldıraçlı LDI (liability-driven investment) stratejileri kullanıyordu. "Mini bütçe" sonrası gilt getirileri rekor hızla fırlayınca, hedge pozisyonları büyük teminat çağrıları üretti; fonlar nakit bulmak için gilt sattı → getiriler daha da yükseldi → daha fazla margin call. Klasik likidite/teminat spirali; BoE acil müdahale etti. Hangi desen: faiz şokunun büyüklüğü modellenenin çok üstünde, teminat likiditesi varsayımı yanlış. Seri bağı: Modül 21 (likidite spirali), 17 (reverse stress — "bizi yıkacak şok ne?"), 20 (faiz şoku kalibrasyonu). Validasyon sorusu: stres senaryosu gerçekten uç hareketi içeriyor muydu, yoksa "makul" tarihsel aralıkla mı sınırlıydı?

SVB & Credit SuisseMart 2023 · IRRBB + likidite

Ne oldu: SVB, mevduatı uzun vadeli sabit getirili tahvillere yatırdı; faiz artınca bu tahviller büyük gerçekleşmemiş zarar taşıdı. Konsantre, sigortasız mevduat tabanı dijital kanallarla tek günde kaçınca, banka zararına satış yapmak zorunda kaldı ve battı. Credit Suisse ise yıllara yayılan güven erozyonuyla çöktü. Hangi desen: banking book faiz riski (IRRBB/EVE) hafife alındı, NMD yapışkanlık varsayımı tutmadı, likidite ile faiz/sermaye riski iç içe. Seri bağı: Modül 19-20 (IRRBB/EVE), 21 (2023 dersleri), 29 (mevduat davranışı). Validasyon sorusu: HTM portföyündeki gizli zarar ve mevduat konsantrasyonu stres testinde birlikte mi değerlendirildi?

Üçünün ortak dersi: kayıplar tek bir risk türünden değil, risklerin kavşağından geldi — piyasa + teminat + likidite + davranış aynı anda kötüleşti. Modeller bu riskleri ayrı ayrı "kabul edilebilir" gösterirken birleşik senaryo felakete yol açtı. Validasyonun en zor ama en değerli işi tam burada: silolanmış model çıktılarının ardındaki bağlantıyı görmek.

Riskleri birlikte okumak

Seri, ürünlerin nakit akışından modelin kullanım koşullarına uzanan bir değerlendirme çerçevesi sunar. Sonraki kapanış vakası, piyasa hareketi ile karşı taraf ve likidite etkilerini aynı senaryoda bir araya getirir.

Ama asıl amaç bunun ötesinde: risk faktörünü gördüğünde ne sorulacağını bilmek. Bir NMD modeli önüne geldiğinde "stres dönemini kapsıyor mu?" diye sormak. Bir VaR çıktısını gördüğünde "stres dönemi hangisi, NMRF sınıflandırması doğru mu?" diye sormak. Bir SA-CCR hesabı önüne geldiğinde "her para birimi ayrı hedging set olarak kurulmuş mu, netting set kapsamı doğru mu?" diye sormak.

Teknik bilgi araçtır. Doğru soruyu sormak beceridir. İkisini bir arada taşımak validasyonu değer kılar.

Kapanış vakası bu bağlantıları aynı senaryoda birleştirir. Sözlük ve kaynak haritası, kavramların tanımına ve ilgili standartlara dönmek için kullanılabilir.