Markets · Piyasa Riski34 / 34

Sözlük ve Kaynaklar

Terimler, birim ve işaret kuralları; konulara göre birincil kaynaklar ve düzenleyici kapsam haritası.

Birim ve işaret rehberi

Grafiklerde M veya mn milyon, Mrd milyar demektir. 1 bp=0,01 yüzde puan=0,0001. USD/TL bir USD’nin TL değeridir. Pozitif P&L kazanç; VaR ve ES pozitif kayıp büyüklüğüdür. DV01’in işareti her örnekte belirtilir. CVA maliyeti pozitif ifade edilebilir; değere uygulanırken eksi düzeltmedir.

Değer, gelir, nakit ve sermaye farklı ölçülerdir. Bir sonuç karşılaştırılmadan önce para birimi, tarih, zaman ufku, netleştirme kapsamı ve vergi/teminat varsayımı eşitlenir.

Terimler

65 terim

ALM
Aktif ve pasif yönetimi; bilanço gelirini, ekonomik değerini ve fonlama yapısını birlikte ele alır.
Basis / baz riski
Birbirine yakın iki fiyat veya referans oranın farkının değişmesi nedeniyle korunmanın eksik kalması.
Banking book
Düzenleyici bankacılık hesapları; muhasebede itfa edilmiş maliyet sınıfıyla birebir aynı değildir.
Backtesting
Risk tahminlerini uygun tanımdaki gerçekleşen veya varsayımsal sonuçlarla karşılaştırma.
bp / baz puan
0,01 yüzde puan; ondalık faiz değişimi olarak 0,0001.
CCP / QCCP
Merkezi karşı taraf / Basel koşullarını sağlayan nitelikli merkezi karşı taraf.
CCR
Türev ve benzeri işlemlerde karşı tarafın yükümlülüklerini yerine getirmeme riski; maruziyet piyasa değeriyle değişir.
CDS
Referans borçlunun tanımlı kredi olayına karşı koruma sağlayan kredi türevi.
Clean / dirty price
Temiz fiyat tahakkuk eden faizi hariç tutar; kirli fiyat temiz fiyat ile tahakkuk toplamıdır.
Close-out netting
Temerrüt veya erken sona ermede kapsam dahilindeki borç ve alacakların tek net yükümlülükte birleştirilmesi.
CPR / SMM
Yıllık koşullu erken ödeme oranı / aylık erken ödeme oranı. SMM=1−(1−CPR)^(1/12).
CSA
Teminat teslimi, eşik, uygun varlık ve değerleme koşullarını düzenleyen sözleşme eki.
CS01 / CR01
Kredi spreadinin 1 bp değişimine değer duyarlılığı; işaret ve şok kapsamı ayrıca belirtilir.
CVA
Karşı taraf kredi riski nedeniyle yapılan değerleme düzeltmesi; düzenleyici CVA sermayesinden farklıdır.
Delta
Değerin dayanak fiyatına birinci türevi. Kur kotasyonu ve birimi belirtilmelidir.
Duration
Nakit akışlarının zaman ve bugünkü değer yapısına dayalı faiz duyarlılığı ölçüsü; nominal ağırlıklı ortalama vade değildir.
DVA
Kurumun kendi kredi riskinin yükümlülük değerine etkisini yansıtan düzeltme.
DV01 / PV01
Faizde 1 bp hareketin değer etkisi. Bazı raporlar pozitif kayıp büyüklüğü, bazıları işaretli değer değişimi kullanır.
EAD
Temerrüt anındaki düzenleyici maruziyet tutarı; nominal, beklenen kayıp veya sermaye değildir.
EE
Belirli gelecekteki tarihte pozitif maruziyetlerin senaryolar üzerindeki ortalaması.
Effective EE / etkin EE
Önceki tarihlerdeki EE’lerin ve o tarihin EE’sinin en büyüğü; azalmayan bir profil.
EPE
İlk yıl veya daha kısa kalan vade boyunca EE’nin zaman ağırlıklı ortalaması.
Effective EPE / etkin EPE
Aynı dönem boyunca etkin EE’nin zaman ağırlıklı ortalaması; IMM’de temel maruziyet ölçüsü.
ES
Belirli güven düzeyindeki kayıp eşiğinin ötesinde kalan kayıpların ortalaması.
EVE
Aktiflerin bugünkü değeri ile pasiflerin bugünkü değeri arasındaki ekonomik fark; kapsam tanımı gerekir.
Exception / aşım
Uygun P&L tanımındaki kaybın ilgili VaR tahminini aşması.
Forward
Gelecekte yapılacak alım veya satımın fiyatını bugünden belirleyen sözleşme.
FRTB
Basel piyasa riski sermaye çerçevesinin kapsamlı revizyonu; standart ve içsel yaklaşım bileşenleri içerir.
FTP
İş birimleri arasında fon maliyeti, vade ve likidite etkilerinin transfer fiyatlarıyla dağıtılması.
FX swap
İki para biriminin yakın tarihte değişimi ile ileri tarihte ters değişiminin birlikte düzenlenmesi.
Gamma
Değerin dayanak fiyatına ikinci türevi; deltanın fiyatla değişimini gösterir.
Haircut
Teminat veya likit varlık değerinin risk nedeniyle indirgenmesi; kapsam ve yönteme bağlıdır.
Hedging set
SA-CCR’de aynı risk türündeki işlemlerin belirli netleştirme kurallarıyla toplandığı grup; hukuki netting set değildir.
HPL / RTPL
Hypothetical P&L / risk-theoretical P&L. Sabit pozisyonlu fiyatlama ile risk modeli kapsamındaki P&L karşılaştırılır.
HQLA
Streste nakde dönüştürülebilir yüksek kaliteli likit varlık; uygunluk, haircut ve kompozisyon sınırları uygulanır.
IM / VM
Başlangıç teminatı / varyasyon teminatı. İlki kapatma dönemi riskine, ikincisi değer değişimine karşı teminat sağlar.
IMM
Karşı taraf maruziyetini içsel modellerle ölçme yaklaşımı; kullanım için düzenleyici koşullar ve izin gerekir.
IRRBB
Bankacılık hesaplarında faiz oranı riski; ekonomik değer ve gelir ölçüleriyle değerlendirilir.
IRS
Faiz takası; örneğin sabit faiz nakit akışı ile değişken faiz nakit akışının değişimi.
KS uzaklığı
İki örneklemin ampirik kümülatif dağılımları arasındaki en büyük mutlak fark.
LCR
HQLA / 30 günlük stres altında net nakit çıkışı. Girdiler düzenleyici kurallarla hesaplanır.
LGD
Temerrüt halinde kayıp oranı. Maruziyet tutarıyla aynı kavram değildir.
MPOR
Teminat marjin risk dönemi; son teminat alışverişi ile işlemlerin kapatılması arasındaki riske ilişkin ufuk.
MTM
İşlemin ilgili tarih ve fiyatlama esasına göre piyasa değeri; nakit tahsilat anlamına gelmez.
Netting set
Hukuken geçerli ve uygulanabilir netleştirme düzenlemesi kapsamındaki işlemler kümesi.
NII / NIM
Net faiz geliri / net faiz gelirinin ortalama faiz getirili aktiflere oranı. Faiz farkı tek başına NIM değildir.
NMD
Sözleşmesel vadesi olmayan mevduat. Kararlı ve çekirdek bölüm, veri ve tanıma göre ayrıştırılır.
NMRF
FRTB içsel yaklaşımında modellendirilebilirlik koşullarını sağlayamayan risk faktörü; ayrı stres sermayesi gerektirir.
NSFR
Kullanılabilir istikrarlı fonlama / gerekli istikrarlı fonlama; bir yıllık yapısal fonlama ölçüsü.
PD
Belirtilen ufukta temerrüt olasılığı; risk nötr fiyatlama ölçüsü ile gerçek dünya tahmini ayrılmalıdır.
PFE
Gelecekteki maruziyetin belirli yüzdeliği; SA-CCR’de ise multiplier × add-on adıyla ayrı düzenleyici bileşen.
PLAT
HPL ile RTPL arasındaki ilişkiyi ve dağılım uyumunu değerlendiren P&L attribution testi.
RC
Replacement cost; düzenleyici ikame maliyeti. Marjinli ve marjinsiz setlerde farklı formüller kullanılır.
RFR
Gecelik, düşük kredi riski içeren referans oran ailesi; üründeki tüm riskleri sıfırlamaz.
RWA
Risk ağırlıklı varlık tutarı; risk ölçüsü veya muhasebe değeriyle doğrudan eşanlamlı değildir.
SA-CCR
Türev karşı taraf maruziyeti için standart yaklaşım: EAD=1,4×(RC+PFE).
SOT
Denetimsel aykırılık testi; ölçüm, payda ve eşik ilgili yargı alanına göre tanımlanır.
Spearman korelasyonu
Gözlemlerin sıra değerlerinin korelasyonu; monoton ilişkiyi ölçer.
Supervisory duration / SD
SA-CCR IR işlemlerinde nominali başlangıç ve bitiş sürelerine göre ayarlayan denetimsel süre.
Theta
Diğer koşullar sabitken zamanın opsiyon değerine etkisi; takvim ve işaret konvansiyonu açıklanmalıdır.
Trading book
Düzenleyici alım satım hesapları; muhasebe FVTPL sınıflandırması tek başına yeterli değildir.
TRS
Dayanağın toplam getirisini finansman ödemesi karşılığında değiştiren sözleşme.
VaR
Belirli zaman ufku ve güven düzeyindeki kayıp yüzdeliği; en büyük mümkün kayıp değildir.
Vega
Oynaklık değişimine fiyat duyarlılığı. Bir yüzde puan oynaklık ile %1 göreli değişim ayrılır.
Wrong-way risk
Karşı taraf kredi kalitesi bozulurken maruziyetin artması; piyasa ve kredi riski bağımlılığı.

Kaynak haritası

Kaynak kontrolü: 7 Eylül 2026. Basel uluslararası standarttır; Türkiye, AB ve Birleşik Krallık uygulamaları ayrı hukuki çerçevelerdir. Ulusal düzenlemede belge tarihi, yürürlük ve geçiş hükümleri birlikte okunur. Simülatörler bu metinlerin tam uygulaması değildir.

Hesaptan kaynağa nasıl gidilir?

Önce ölçünün tanımı bulunur: örneğin PFE bir simülasyon yüzdeliği mi, SA-CCR bileşeni mi? Ardından yöntem, parametre tablosu ve kapsam kontrol edilir. Son olarak düzenlemenin uygulandığı ülke ve tarih belirlenir. Kaynakta aynı kelimenin geçmesi, iki hesabın aynı olduğu anlamına gelmez.

İncelemeyi ürünün nakit akışıyla başlatıp birim ve işaretten ilerletmek, modeli yalnızca çıktı doğruluğuna indirgemeden değerlendirmeyi sağlar.

← 33 · Kapanış Vakası: Aynı Şok, Üç Farklı ÖlçüSerinin başına dön →
Mehmet Yığılı · Markets