28 · Market Risk Model Metodolojileri

Faz 7 · Validasyon Perspektifi

FRTB çerçevesinde iki yol: IMA ve SA

FRTB iki yol tanımlar: SA (Standardised Approach) — öngörülmüş risk faktörü, ağırlık ve korelasyonlarla sensitivite bazlı hesap; IMA (Internal Models Approach) — bankanın ES modeliyle hesap ve denetim onayı. SA “modelsiz” değildir: doğru fiyatlama modeli, sensitivite motoru, sınıflandırma ve piyasa verisi gerektirir; yalnızca sermaye agregasyon formülü standarttır.

IMA bazı portföylerde daha düşük, bazılarında daha yüksek sonuç verebilir ve ağır, devam eden uygunluk şartları taşır. IMA izni desk bazında verilir; banka istediği sonucu seçmez. SA ise IMA deskleri dahil kapsam genelinde hesaplanır ve karşılaştırma/output-floor tabanı olarak önemini korur.

SA — Standart Yaklaşım

IMA — İç Model Yaklaşımı

Temel Hesap

Sensitivite bazlı: delta, vega ve curvature; her risk sınıfında öngörülmüş bucket ve agregasyon. Sensitivitelerin üretimi fiyatlama modeli ve veri gerektirir.

%97,5 Expected Shortfall; azaltılmış risk faktörü setiyle cari/stres ES oranı ve 10–120 günlük likidite ufku ölçeklemesi. NMRF için ayrı stres-senaryosu sermayesi; desk backtesting ve PLAT şartları.

Sermaye Seviyesi

Öngörülmüş kalibrasyon nedeniyle sonuç portföye göre IMA'nın altında veya üstünde olabilir. SBM + DRC + RRAO birlikte değerlendirilir.

Portföye göre daha düşük veya yüksek olabilir. %72,5 output floor tek bir desk ES'sine değil, banka toplam RWA'sına uygulanır.

Onay Gereksinimleri

Regülasyon onayı gerekmez. Sensitivite hesabının doğruluğu denetlenir. Sistem entegrasyonu ve veri kalitesi kritik.

Her desk için ayrı IMA onayı. PLAT (P&L Attribution Test) ve backtesting başarısı zorunlu. Başarısızlık → SA'ya geçiş.

Validasyon Odağı

Sensitivite hesabının doğruluğu. Risk faktörü tanımlaması. Bucket atama. Curvature hesabının tam revaluation ile tutarlılığı.

Model seçimi, kalibrasyon. Stres dönemi seçimi. NMRF sınıflandırması. Backtesting exception analizi. PLAT Spearman/KS.

Türkiye Bağlamı

BDDK'nın 2025 piyasa riski metinleri taslak statüsünde; uygulanacak yaklaşım ve geçiş tarihi nihai mevzuattan teyit edilir.

IMA ancak desk bazında denetim onayıyla kullanılabilir; kurumun hedef yaklaşımı kendi kapsamı, veri yeterliliği ve onay sürecine bağlıdır.

IMA Onay Süreci

IMA nasıl onaylanır — ve onay nasıl kaybedilir?

IMA onayı tek seferlik bir olay değil. Süregelen testler başarısız olursa onay geri alınır. Validasyon ekibinin rolü bu sürecin bağımsız güvencesini sağlamaktır.

1

Model dokümantasyonu ve başvuru Ön koşul

Model metodolojisi, veri kaynakları, sistem mimarisi, back-test sonuçları, PLAT çıktıları tam dokümante edilir. Düzenleyiciye sunulur. Validasyon raporu bu başvurunun temel girdisidir.

2

Regülasyon incelemesi & on-site denetim BDDK/ECB

Denetim ekibi modeli inceler, test sonuçlarını sorgular, sistem demo talep eder. Validasyon ekibi denetimde bağımsız güvence sağlar — modelden ayrı perspektif sunar. Denetçi validasyonun metodoloji ve bulgularını ayrıca sorgular.

3

Onay — desk bazında Koşullu

Her desk bağımsız onaylanır. Bir deskin PLAT'ı başarısız olursa o desk SA'ya geçer, diğerleri etkilenmez. Koşullu onay: belirli bulguların giderilmesi için süre tanınabilir.

4

Süregelen test ve izleme Aylık/Çeyreklik

Backtesting sonuçları hareketli yaklaşık 250 iş günlük pencereyle günlük güncellenir; PLAT 12 aylık veri üzerinden en az çeyreklik değerlendirilir. Exception sayısı, kümelenme ve veri uzlaştırması sürekli izlenir. Sonuç, ilgili Basel/ulusal zon kurallarına göre sermaye çarpanını veya desk IMA uygunluğunu etkileyebilir.

!

Onay iptali riski Kritik

Üst üste PLAT başarısızlığı veya kırmızı bölge backtesting → IMA onayı askıya alınır, desk SA'ya geçer, sermaye anında artar. Bu geçiş zaman ve para maliyetlidir. Validasyonun erken uyarı sağlaması kritik.

İnteraktif — Validasyon Checklist

Market risk modeli validasyon başlık listesi

Bir market risk modelini validate ederken hangi başlıklar sistematik olarak incelenmeli? Her maddeye tıklayarak tamamlandı olarak işaretle.

A — Model Konsept & Kapsam

Modelin amacı, kapsamı ve sınırları net tanımlanmış mı? Hangi risk faktörleri kapsanıyor, hangiler dışında?

YÜK

Risk faktörü sınıflandırması FRTB standartlarıyla tutarlı mı? (GIRR, CSR, EQ, FX, COMM)

YÜK

IMA kapsamındaki her desk için PLAT ve backtesting sonuçları mevcut mu?

YÜK

NMRF (Non-Modellable Risk Factors) listesi mantıklı mı? RFET kriteri doğru uygulandı mı?

ORT

B — Veri & Kalibrasyon

RFET gerçek fiyat gözlemi sayısı ve gözlemler arası azami boşluk kriterleri doğru uygulanmış mı? Stres gözlem dönemi en az 12 ay mı?

YÜK

Stres dönemi seçimi (2007-2009, 2020, 2022) gerekçelendirildi mi? En kötü dönem doğru mu tespit edildi?

YÜK

Gözlem penceresi (250 gün) portföye uygun mu? Kriz dönemini kapsıyor mu?

ORT

Veri boşlukları nasıl ele alınıyor? Proxy kullanımı makul mü? (proxy bias testi)

ORT

C — Model Metodolojisi

ES %97,5 güven düzeyinde mi; cari/stresli azaltılmış faktör seti oranı ve 10–120 günlük likidite ufku agregasyonu doğru mu?

YÜK

Yeniden değerleme veya yaklaşım yöntemi ürünün non-lineerliğine uygun mu? Delta-gamma yaklaşımının hatası büyük ve bariyer yakınındaki şoklarda ölçülmüş mü?

YÜK

Korelasyon varsayımları: tarihsel mi, implied mi? Stres döneminde korelasyon ayrıca test edildi mi?

ORT

Opsiyon portföyleri için vol yüzeyi kalibrasyonu: smile/skew doğru modellendi mi?

ORT

D — Backtesting & PLAT

Bir günlük VaR hem APL hem HPL ile gereken güven düzeylerinde karşılaştırılıyor mu; iki P&L serisinin farkı uzlaştırılıyor mu?

YÜK

Exception kümelenmesi analiz edildi mi? Rassal mı, volatilite rejimiyle mi örtüşüyor?

YÜK

PLAT Spearman korelasyonu ve KS istatistiği eşikleri geçiyor mu? Her desk için ayrı ayrı?

YÜK

Outlier günler analiz edildi mi? Model neden o günü kaçırdı — sistemik mi yoksa tek seferlik mi?

ORT

Model Risk Perspektifi

Market risk modellerinde en yüksek model riski nerede?

Tüm model bileşenleri eşit risk taşımaz. Bazı varsayımlar modelin tamamını belirleyebilir — bunlar validasyonun önce gittiği noktalardır.

Stres dönemi seçimiYüksek

Hangi tarihsel dönem kullanıldı? Farklı stres dönemi seçimi ES'yi %30-50 değiştirebilir. Türkiye için 2018 TL krizi dahil mi?

NMRF sınıflandırmasıYüksek

RFET'i geçemeyen faktörlerin sermayesi çok yüksek. Yanlış sınıflandırma hem düşük hem yüksek sermayeye neden olabilir.

Non-linear ürün fiyatlamasıYüksek

Delta-gamma yaklaşımı ile full revaluation arasındaki hata büyük şoklarda kritik olabilir. Opsiyon portföyünde seçilen yöntemin doğruluğu sınır ve stres testleriyle kanıtlanmalıdır.

Vol yüzeyi kalibrasyonuYüksek

Swaption cube, FX smile, equity skew. Yanlış kalibrasyon vega ve gamma hesaplarını tamamen bozar. Challenger model şart.

Gözlem penceresi ve weightingOrta

250 gün uniform ağırlık mı, exponential weighting mi? Son dönem piyasayı ne kadar yansıtıyor? Regime change tespiti yapılıyor mu?

Likidite horizon atamasıOrta

FRTB IMA'da her risk faktörü için likidite horizon (10-120 gün). Yanlış atama ölçekleme faktörünü ve dolayısıyla ES'yi etkiler.

Proxy risk faktörleriOrta

Likit olmayan varlıklar için proxy kullanımı. Proxy ne kadar temsil ediyor? Basis riski modelde görünmüyor mu?

Gün içi pozisyon değişimiDüşük

Backtesting gün sonu pozisyonuyla yapılıyor ama trader gün içinde pozisyon değiştiriyor. HPL bu farkı yansıtmıyor.

Validasyon Diyaloğu

Model sahibine yöneltilecek güçlü sorular

Validasyon soruların kalitesiyle ölçülür. İşte FRTB IMA modelini incelerken yöneltilmesi gereken, cevabı kolay olmayan sorular.

Stres döneminizi neden 2007-2009 olarak seçtiniz? 2022 faiz şoku TL portföyü için daha kötü bir dönem değil mi? Stres Seçimi

FRTB IMA modelin en kötü 12 aylık stresin kullanılmasını gerektiriyor. TL büyük ölçüde taşıyan bir portföy için 2018 TL krizi veya 2022 şoku daha kötü olabilir. Model sahibi bunu kanıtlamalı.

Swaption vol cube kalibrasyonunuz son 90 gün mü, son 1 yıl mı? Piyasa fiyatlarıyla günlük fark nedir? Vol Kalibrasyon

Stale vol kalibrasyonu vega hesabını tamamen yanlışlar. Model "doğru" çalışıyor olsa da girdiler güncel değilse P&L attribution testi başarısız çıkar — ama neden başarısız olduğu anlaşılamaz.

RFET için gözlemleri nasıl sayıyorsunuz? Aynı varlığın farklı strike'larını ayrı gözlem mi sayıyorsunuz? NMRF / RFET

RFET sayım metodolojisi NMRF listesini doğrudan belirliyor. Aggressive sayım daha az NMRF → daha az sermaye ama regülasyon riskine açık. Conservative sayım güvenli ama pahalı.

Gün 47'deki backtesting exception neden oldu? O günkü portföy değişikliği mi, model hatası mı, piyasa sürprizi mi? Backtesting

Her exception için neden analizi yapılmalı. "Piyasa sürprizi" cevabı yeterli değil — bu sürpriz modelin yakalayabileceği bir faktörden mi geldi? Yakalayamıyorsa neden?

TL/USD cross-currency basis riskini nereye modelliyorsunuz? Ayrı risk faktörü mü, FX içinde mi? Risk Faktörü Kapsam

CCS işlemlerinde cross-currency basis hem FX hem faiz hem de ayrı bir basis risk faktörü. Hangi hedging set'e atandığı SA-CCR'da EAD'i, FRTB'de ise ES'yi etkiler. Sınır tartışmalı.

Likidite horizon'ları kim atıyor — model otomatik mi, masa başı mı? Son 12 ayda kaç risk faktörünün horizon'ı değişti? Likidite Horizon

FRTB IMA'da her risk faktörü için 10, 20, 40, 60 veya 120 günlük horizon. Manuel atama "model el değişimi" riski taşır. Validasyon bu süreci governance açısından da değerlendirmeli.

Güncel Regülasyon — İçsel Modelin Tavanı: Output Floor

IMA neden eskisi kadar avantajlı değil?

Bir banka IMA'ya neden büyük yatırım yapar? Tarihen içsel modeller çoğu portföyde daha risk-duyarlı ve bazen daha düşük sermaye üretebildi. Basel III'ün tamamlanması bu farkı banka toplamı düzeyinde bir tabanla sınırlar: output floor.

Output floor nedir? Bankanın model ve standart yaklaşımlar kullanılarak hesaplanan toplam RWA'sı, yalnızca standart yaklaşımlardan türetilen toplam RWA tabanının nihai olarak %72,5'inden düşük olamaz. Floor tek bir IMA deskine veya IMM netting setine ayrı ayrı uygulanmaz. Geçiş yüzdesi ve tarih ulusal mevzuata göre değişir; AB'de kademeli uygulama vardır.

Validasyon açısı: Output floor nedeniyle standart yaklaşım hesabı, içsel model kullanan bankalarda da toplam RWA zincirinin kritik girdisidir. Uygulama takvimi ülkeye göre ayrışır: AB FRTB sermaye gerekliliklerini 1 Ocak 2027'ye hazırlarken, Birleşik Krallıkta sınır ve SA 1 Ocak 2027'de, yeni IMA 1 Ocak 2028'de yürürlüğe girecektir; BDDK'nın 2025 piyasa riski metinlerinin bir bölümü taslaktır. Validatör IMA, SA ve floor hesaplarının yanı sıra bankanın tabi olduğu güncel geçiş rejimini birlikte değerlendirmelidir.

Özet

Bu sayfadan ne götürmelisin?

Anahtar çıkarımlar

FRTB: SA (standart sermaye agregasyonu ama model/veri bağımlı sensitivite üretimi) ve IMA (iç ES modeli, desk bazlı denetim onayı)
IMA onayı süregelen: backtesting ve PLAT zonları desk uygunluğunu etkiler; sonuç tek test/gün değil, düzenleyici zon ve devamlılık kurallarıyla belirlenir
En yüksek model riski: stres dönemi seçimi, NMRF sınıflandırması, vol yüzeyi kalibrasyonu, non-linear ürün fiyatlaması
Validasyon checklist 4 kategori: konsept & kapsam, veri & kalibrasyon, metodoloji, backtesting & PLAT
Güçlü challenge sorusu: cevabı "evet/hayır" değil, gerekçe gerektiren soru. Stres seçimi, vol kalibrasyon tarihi, RFET sayım metodolojisi
Validasyonun asıl değeri: erken uyarı — onay iptali banka için operasyonel ve sermaye maliyetidir. Bağımsız göz bunu önceden görür
Output floor (%72,5 nihai oran): tek model veya desk değil, banka toplam RWA'sı standart yaklaşım tabanıyla karşılaştırılır; bu nedenle SA hesabı IMA bankalarında da kritiktir