Market Risk Model Metodolojileri
Faz 7: Validasyon perspektifine geçiyoruz. Bu sayfa IMA ile SA arasındaki yapısal farkı, model onay sürecini ve validasyonun sistematik soru setini kuruyor. Sonraki dört sayfa bunu alan bazında derinleştirecek.
Faz 7 · Validasyon Perspektifi
FRTB çerçevesinde iki yol: IMA ve SA
FRTB (Fundamental Review of the Trading Book) bankalara iki seçenek sunar: SA (Standardised Approach) — regülasyon tarafından belirlenen sensitivite bazlı hesap, model gerektirmez. IMA (Internal Models Approach) — bankanın kendi ES modeliyle hesap, düzenleyici onay gerektirir.
IMA daha az sermaye üretebilir ama ağır onay ve devam eden test gereksinimleri var. SA daha yüksek ama basit ve güvenilir. FRTB her trading desk'in bağımsız olarak IMA veya SA kullanması gerektiğini söylüyor — portföy genelinde değil, desk bazında.
SA — Standart Yaklaşım
IMA — İç Model Yaklaşımı
Temel Hesap
Sensitivite bazlı: delta × risk weight + vega + curvature. Her asset class için ayrı bucket ve agregasyon. Model gerekmez — sensitivite hesabı yeterli.
Expected Shortfall (%97.5). Kaldıraçlı: 10 günlük ES × stress modifier. NMRF için ayrı SES. Backtesting ve PLAT testi zorunlu.
Sermaye Seviyesi
Genellikle daha yüksek. Muhafazakâr risk ağırlıkları kalibre. Konservatif yaklaşım regülasyon güvencesi sağlar.
Potansiyel olarak daha düşük — ama backtesting geçilmezse artık faktörler devreye girer. Stressed ES floor: SA'nın %72.5'i.
Onay Gereksinimleri
Regülasyon onayı gerekmez. Sensitivite hesabının doğruluğu denetlenir. Sistem entegrasyonu ve veri kalitesi kritik.
Her desk için ayrı IMA onayı. PLAT (P&L Attribution Test) ve backtesting başarısı zorunlu. Başarısızlık → SA'ya geçiş.
Validasyon Odağı
Sensitivite hesabının doğruluğu. Risk faktörü tanımlaması. Bucket atama. Curvature hesabının tam revaluation ile tutarlılığı.
Model seçimi, kalibrasyon. Stres dönemi seçimi. NMRF sınıflandırması. Backtesting exception analizi. PLAT Spearman/KS.
Türkiye Bağlamı
BDDK geçiş planı kapsamında Türk bankaları için SA muhtemel başlangıç noktası.
Büyük kamu ve özel bankalar için orta vadeli hedef. IMA altyapısı kurulumu yıllarca sürer.
IMA Onay Süreci
IMA nasıl onaylanır — ve onay nasıl kaybedilir?
IMA onayı tek seferlik bir olay değil. Süregelen testler başarısız olursa onay geri alınır. Validasyon ekibinin rolü bu sürecin bağımsız güvencesini sağlamaktır.
1
Model dokümantasyonu ve başvuru Ön koşul
Model metodolojisi, veri kaynakları, sistem mimarisi, back-test sonuçları, PLAT çıktıları tam dokümante edilir. Düzenleyiciye sunulur. Validasyon raporu bu başvurunun temel girdisidir.
2
Regülasyon incelemesi & on-site denetim BDDK/ECB
Denetim ekibi modeli inceler, test sonuçlarını sorgular, sistem demo talep eder. Validasyon ekibi denetimde bağımsız güvence sağlar — modelden ayrı perspektif sunar. Denetçi validasyonun metodoloji ve bulgularını ayrıca sorgular.
3
Onay — desk bazında Koşullu
Her desk bağımsız onaylanır. Bir deskin PLAT'ı başarısız olursa o desk SA'ya geçer, diğerleri etkilenmez. Koşullu onay: belirli bulguların giderilmesi için süre tanınabilir.
4
Süregelen test ve izleme Aylık/Çeyreklik
Backtesting her 250 gün güncellenir. PLAT çeyreklik. Exception kümelenmesi ve trend analizi sürekli izlenir. Kırmızı bölgeye girilirse otomatik artık faktörü uygulanır ve regülasyon bildirim zorunluluğu doğar.
!
Onay iptali riski Kritik
Üst üste PLAT başarısızlığı veya kırmızı bölge backtesting → IMA onayı askıya alınır, desk SA'ya geçer, sermaye anında artar. Bu geçiş zaman ve para maliyetlidir. Validasyonun erken uyarı sağlaması kritik.
İnteraktif — Validasyon Checklist
Market risk modeli validasyon başlık listesi
Bir market risk modelini validate ederken hangi başlıklar sistematik olarak incelenmeli? Her maddeye tıklayarak tamamlandı olarak işaretle.
A — Model Konsept & Kapsam
Modelin amacı, kapsamı ve sınırları net tanımlanmış mı? Hangi risk faktörleri kapsanıyor, hangiler dışında?
YÜK
Risk faktörü sınıflandırması FRTB standartlarıyla tutarlı mı? (GIRR, CSR, EQ, FX, COMM)
YÜK
IMA kapsamındaki her desk için PLAT ve backtesting sonuçları mevcut mu?
YÜK
NMRF (Non-Modellable Risk Factors) listesi mantıklı mı? RFET kriteri doğru uygulandı mı?
ORT
B — Veri & Kalibrasyon
Risk faktörü veri serisi uzunluğu yeterli mi? (≥ 1 yıl RFET, ≥ 1 yıl stres periyodu)
YÜK
Stres dönemi seçimi (2007-2009, 2020, 2022) gerekçelendirildi mi? En kötü dönem doğru mu tespit edildi?
YÜK
Gözlem penceresi (250 gün) portföye uygun mu? Kriz dönemini kapsıyor mu?
ORT
Veri boşlukları nasıl ele alınıyor? Proxy kullanımı makul mü? (proxy bias testi)
ORT
C — Model Metodolojisi
ES hesabı %97.5 confidence ile mi? 1 günlük → 10 günlük ölçekleme formülü doğru mu?
YÜK
Full revaluation mu, delta-gamma mı? Non-linear portföylerde full reval zorunlu — uygulanıyor mu?
YÜK
Korelasyon varsayımları: tarihsel mi, implied mi? Stres döneminde korelasyon ayrıca test edildi mi?
ORT
Opsiyon portföyleri için vol yüzeyi kalibrasyonu: smile/skew doğru modellendi mi?
ORT
D — Backtesting & PLAT
Backtesting: HPL mi kullanılıyor? APL ile HPL farkı açıklanıyor mu?
YÜK
Exception kümelenmesi analiz edildi mi? Rassal mı, volatilite rejimiyle mi örtüşüyor?
YÜK
PLAT Spearman korelasyonu ve KS istatistiği eşikleri geçiyor mu? Her desk için ayrı ayrı?
YÜK
Outlier günler analiz edildi mi? Model neden o günü kaçırdı — sistemik mi yoksa tek seferlik mi?
ORT
Model Risk Perspektifi
Market risk modellerinde en yüksek model riski nerede?
Tüm model bileşenleri eşit risk taşımaz. Bazı varsayımlar modelin tamamını belirleyebilir — bunlar validasyonun önce gittiği noktalardır.
Stres dönemi seçimiYüksek
Hangi tarihsel dönem kullanıldı? Farklı stres dönemi seçimi ES'yi %30-50 değiştirebilir. Türkiye için 2018 TL krizi dahil mi?
NMRF sınıflandırmasıYüksek
RFET'i geçemeyen faktörlerin sermayesi çok yüksek. Yanlış sınıflandırma hem düşük hem yüksek sermayeye neden olabilir.
Non-linear ürün fiyatlamasıYüksek
Delta-gamma yaklaşımı vs full revaluation. Büyük şoklarda delta hatası kritik — opsiyon portföyü büyükse full reval zorunlu.
Vol yüzeyi kalibrasyonuYüksek
Swaption cube, FX smile, equity skew. Yanlış kalibrasyon vega ve gamma hesaplarını tamamen bozar. Challenger model şart.
Gözlem penceresi ve weightingOrta
250 gün uniform ağırlık mı, exponential weighting mi? Son dönem piyasayı ne kadar yansıtıyor? Regime change tespiti yapılıyor mu?
Likidite horizon atamasıOrta
FRTB IMA'da her risk faktörü için likidite horizon (10-120 gün). Yanlış atama ölçekleme faktörünü ve dolayısıyla ES'yi etkiler.
Proxy risk faktörleriOrta
Likit olmayan varlıklar için proxy kullanımı. Proxy ne kadar temsil ediyor? Basis riski modelde görünmüyor mu?
Gün içi pozisyon değişimiDüşük
Backtesting gün sonu pozisyonuyla yapılıyor ama trader gün içinde pozisyon değiştiriyor. HPL bu farkı yansıtmıyor.
Validasyon Diyaloğu
Model sahibine yöneltilecek güçlü sorular
Validasyon soruların kalitesiyle ölçülür. İşte FRTB IMA modelini incelerken yöneltilmesi gereken, cevabı kolay olmayan sorular.
Stres döneminizi neden 2007-2009 olarak seçtiniz? 2022 faiz şoku TL portföyü için daha kötü bir dönem değil mi? Stres Seçimi
FRTB IMA modelin en kötü 12 aylık stresin kullanılmasını gerektiriyor. TL büyük ölçüde taşıyan bir portföy için 2018 TL krizi veya 2022 şoku daha kötü olabilir. Model sahibi bunu kanıtlamalı.
Swaption vol cube kalibrasyonunuz son 90 gün mü, son 1 yıl mı? Piyasa fiyatlarıyla günlük fark nedir? Vol Kalibrasyon
Stale vol kalibrasyonu vega hesabını tamamen yanlışlar. Model "doğru" çalışıyor olsa da girdiler güncel değilse P&L attribution testi başarısız çıkar — ama neden başarısız olduğu anlaşılamaz.
RFET için gözlemleri nasıl sayıyorsunuz? Aynı varlığın farklı strike'larını ayrı gözlem mi sayıyorsunuz? NMRF / RFET
RFET sayım metodolojisi NMRF listesini doğrudan belirliyor. Aggressive sayım daha az NMRF → daha az sermaye ama regülasyon riskine açık. Conservative sayım güvenli ama pahalı.
Gün 47'deki backtesting exception neden oldu? O günkü portföy değişikliği mi, model hatası mı, piyasa sürprizi mi? Backtesting
Her exception için neden analizi yapılmalı. "Piyasa sürprizi" cevabı yeterli değil — bu sürpriz modelin yakalayabileceği bir faktörden mi geldi? Yakalayamıyorsa neden?
TL/USD cross-currency basis riskini nereye modelliyorsunuz? Ayrı risk faktörü mü, FX içinde mi? Risk Faktörü Kapsam
CCS işlemlerinde cross-currency basis hem FX hem faiz hem de ayrı bir basis risk faktörü. Hangi hedging set'e atandığı SA-CCR'da EAD'i, FRTB'de ise ES'yi etkiler. Sınır tartışmalı.
Likidite horizon'ları kim atıyor — model otomatik mi, masa başı mı? Son 12 ayda kaç risk faktörünün horizon'ı değişti? Likidite Horizon
FRTB IMA'da her risk faktörü için 10, 20, 40, 60 veya 120 günlük horizon. Manuel atama "model el değişimi" riski taşır. Validasyon bu süreci governance açısından da değerlendirmeli.
Özet
Bu sayfadan ne götürmelisin?
Anahtar çıkarımlar
- FRTB: SA (sensitivite bazlı, model gerektirmez) ve IMA (iç ES modeli, onay gerekli) — desk bazında bağımsız seçim
- IMA onayı süregelen: backtesting kırmızı bölge veya PLAT başarısızlığı → SA'ya otomatik geçiş
- En yüksek model riski: stres dönemi seçimi, NMRF sınıflandırması, vol yüzeyi kalibrasyonu, non-linear ürün fiyatlaması
- Validasyon checklist 4 kategori: konsept & kapsam, veri & kalibrasyon, metodoloji, backtesting & PLAT
- Güçlü challenge sorusu: cevabı "evet/hayır" değil, gerekçe gerektiren soru. Stres seçimi, vol kalibrasyon tarihi, RFET sayım metodolojisi
- Validasyonun asıl değeri: erken uyarı — onay iptali banka için operasyonel ve sermaye maliyetidir. Bağımsız göz bunu önceden görür