IRRBB: Bankacılık Kitabında Faiz Riski
IRRBB, bankacılık kitabındaki faiz riskini EVE ve NII perspektifleriyle ölçer. Basel'in 1 Ocak 2026'da yürürlüğe giren para birimi bazlı şok kalibrasyonu ile BDDK ve EBA uygulamaları aynı değildir; her birini kendi eşiği ve kapsamıyla okumak gerekir.
IRRBB neden özel bir çerçeve gerektiriyor?
Banking book'taki pozisyonların muhasebe ölçümü amortize maliyet, FVOCI veya FVTPL olabilir; düzenleyici kitap sınıflandırması muhasebe kategorisi değildir. Müşteri davranışı, sabit faizli ürünler ve vade uyumsuzluğu nedeniyle ekonomik risk her durumda gerçektir.
Basel IRRBB standardı EVE için altı, NII için iki öngörülmüş şok senaryosu kullanır. En kötü EVE düşüşünün Tier 1'in %15'ini aşması denetimsel outlier incelemesini tetikler; otomatik tek bir sermaye cezası değildir. Temel bileşenler gap riski, basis riski ve optionalitydir.
| Bileşen | Kaynak | Validasyon odağı |
|---|---|---|
| Gap Riski | Aktif ve pasiflerin farklı vadelerde yeniden fiyatlanması | Repricing tarihleri doğru mı? NMD vade modeli |
| Basis Riski | Aktif ve pasiflerin farklı referans oranlarına (TLREF, sabit, enflasyon) bağlı olması | Her referans oran için ayrı duyarlılık var mı? |
| Optionality | Müşteri erken ödeme, erken çekilme veya yenileme kararları | Davranışsal modellerin kalibrasyon verisi ve stres varsayımları |
Altı senaryo: her biri curve'ü farklı şekle sokuyor
Her senaryonun yield curve üzerindeki etkisi farklıdır. Aşağıdaki TRY görseli, 2024 BCBS kalibrasyonunun 1 Ocak 2026 sürümündeki nihai tavanları kullanır: paralel 400bp, kısa uç 500bp, uzun uç 300bp. Portföy EVE/NII tutarları yalnızca sezgisel örnektir; resmi hesap nakit akışı ve davranışsal varsayımlarla yeniden değerleme gerektirir.
EVE outlier testi: %15 eşiği ne anlama gelir?
Basel SOT'ta altı senaryodaki en büyük EVE düşüşü Tier 1'in %15'ini aşarsa banka potansiyel outlier olarak denetim incelemesine girer. Türkiye'de BDDK'nın 2025 düzenlemesindeki standart rasyo ise farklı yöntem ve payda kullanır ve özkaynağın %20'siyle sınırlandırılır. %15 Tier 1 ile %20 özkaynak eşiği birbirinin yerine kullanılamaz.
Artık iki SOT var: EVE'nin yanına NII outlier testi geldi
Yukarıdaki Basel outlier testi ekonomik değer (EVE) perspektifindendir. EBA, AB kurumları için buna ek bir NII Supervisory Outlier Test tanımladı; bir yıllık NII düşüşünde Tier 1'in %5'i eşiği ek denetim göstergesidir ve otomatik sermaye sonucu doğurmaz. Bu EBA kuralı AB'ye özgüdür; BDDK uygulamasına kendiliğinden taşınmış sayılmaz.
Davranışsal varsayımlar: en çok tartışılan alan
IRRBB'de en büyük belirsizlik ürünlerin kendisinden değil müşteri davranışından gelir. Mevduat ne zaman çekilir? Kredi ne zaman erken ödenir? Bu varsayımlar modelin sonucunu dramatik etkiler ve validasyonun yoğun sorguladığı yer burasıdır.
Bu sayfadan ne götürmelisin?
- IRRBB: banking book yapısal faiz riski — gap, basis ve optionality bileşenleri
- Basel 2026: EVE için 6, NII için 2 standart senaryo; TRY şok parametreleri para birimi bazlı ve nihai tavanlar paralel 400bp, kısa 500bp, uzun 300bp
- Basel EVE SOT: %15 Tier 1. EBA'nın AB'ye özgü ek NII SOT göstergesi: %5 Tier 1. BDDK 2025 standart rasyosu: %20 özkaynak — yöntem ve paydalar farklıdır
- NMD modeli: vadesiz mevduatın gerçek vade varsayımı kritik — BCBS cap'leri var (bireysel max 5Y)
- Prepayment ve rollover: müşteri davranışı faiz duyarlılığı ile kalibre edilmeli, stres davranışı ayrıca modellenmeli
- NII ve EVE aynı anda izlenmeli — perspektif çatışması gerçek, birini optimize ederken diğeri zarar görebilir