Trading Book vs Banking Book
En çok karıştırılan ayrımlardan biri. Aynı faiz riski, aynı enstrüman — ama hangi kitapta tutulduğuna bağlı olarak tamamen farklı ölçülür, raporlanır ve regüle edilir.
İki kitabın mantığı
Bankalar tuttukları pozisyonları iki farklı "kitapta" sınıflandırır. Bu sınıflandırmanın tek bir soruya verilen cevapla başladığını anlamak yeterli: Bu pozisyon kısa vadede satılmak için mi tutuluyor, yoksa uzun vadeli bir bilanço ihtiyacını mı karşılıyor?
Bu soru hem muhasebe hem regülasyon hem de risk yönetimi açısından kökten farklı sonuçlar doğurur. İki kitap aynı enstrümanı tutabilir — ama bu enstrümana bakış açısı, ölçüm yöntemi ve sermaye yükümlülüğü tamamen farklıdır.
- Kısa vadeli alım-satım niyeti (trading intent)
- Piyasa yapıcılık (market making)
- Müşteri işleminden doğan riski hedge etmek
- Kısa vadeli fiyat farklarından kâr
- Vadeye kadar tutma veya uzun vadeli yatırım
- Müşteri kredi ve mevduat işlemleri
- Bilanço faiz riskini yönetmek (ALM)
- Fonlama ve likidite yönetimi
- Mark-to-market (MTM) — her gün piyasa fiyatıyla
- Gerçeğe uygun değer (fair value)
- P&L değişimi günlük görünür
- Etkin faiz yöntemi (amortized cost)
- Bazı ürünler FVOCI ile değerlenir
- Faiz geliri tahakkuk (accrual) ile tanınır
- Market risk sermayesi (FRTB / SA-MR / IMA)
- VaR, ES, sensitivities bazlı sermaye
- Günlük backtesting yükümlülüğü
- P&L attribution testi (FRTB)
- IRRBB sermayesi (Pillar 2)
- Kredi riski sermayesi (Basel IRB/SA)
- EVE ve NII şok senaryoları
- Davranışsal model gereklilikleri
- DV01 / sensitivity bazlı günlük limit
- VaR içinde izlenir
- Likidite ve trading ufku odaklı; vade tek başına sınıflandırma ölçütü değildir
- EVE ve NII ile ölçülür (IRRBB)
- Repricing gap ve duration analizi
- Uzun vade odaklı (kredi/mevduat vadeleri)
Sınır neden bu kadar katı? Yeniden sınıflandırma yasağı
Kriz öncesi bankalar sermaye arbitrajı yapardı: sermaye yükü yüksek bir pozisyonu, daha ucuz olan kitaba kaydırarak yükümlülükten kaçınmak. FRTB bu kapıyı kapatmak için trading/banking book sınırını mevzuatın merkezine koydu. Sınır artık niyet beyanına değil, somut kurallara bağlı.
- Presumptive (varsayılan) listeler: Bazı enstrümanlar otomatik trading book sayılır (ör. alım-satım amaçlı, korelasyon ticareti, net kısa kredi/equity pozisyonu), bazıları otomatik banking book (ör. iştirakler, gayrimenkul, hedge edilmemiş krediler). Aksini iddia için belgelenmiş gerekçe + denetçi onayı gerekir.
- Yeniden sınıflandırma neredeyse yasak: Bir enstrümanı bir kitaptan diğerine taşımak ancak istisnai durumlarda, üst yönetim + denetçi onayıyla mümkündür. Sermaye avantajı sağlamak gerekçe olamaz. İzin verilse bile, eski ve yeni sermaye arasındaki fark bir ek yük (capital add-on) olarak sabitlenir — yani arbitraj kârı sıfırlanır.
- İçsel risk transferleri (IRT): Banking book riskini (ör. faiz, kredi) trading book'a aktarmak için katı kurallar var; tanınması için harici bir hedge ile eşleştirilmesi ve ayrı kayıt gerekir. Aksi halde hedge sermaye amacıyla tanınmaz.
- Günlük takip: Sınır ihlalleri, gün-aşımı pozisyonlar ve "trading desk dışı" tutmalar izlenir ve raporlanır.
Neden aynı risk farklı yönetilir?
Diyelim ki bankada 10 yıl vadeli sabit faizli bir devlet tahvili var. Bu tahvil trading book'taysa her gün fiyatlanır, DV01'i hesaplanır, VaR'a girer, limit tüketir — faiz yükselirse P&L'de hemen kayıp görünür.
Aynı tahvil banking book'taysa düzenleyici piyasa riski yerine IRRBB ve kredi riski çerçevesinde izlenir. Muhasebede ise iş modeli ve nakit akışı özelliklerine göre amortize maliyet, FVOCI veya FVTPL olabilir; dolayısıyla fiyat değişiminin P&L, OCI veya yalnızca dipnotlarda görünmesi sınıflandırmaya bağlıdır. Faiz yükseldiğinde ekonomik değer etkisi her durumda EVE ölçümünde görünür.
Bu ayrım, düzenleyici kitap ile muhasebe kategorisinin aynı şey olmadığını gösterir. Banking book'ta günlük P&L oynaklığı sınırlı görünebilir; ekonomik faiz riski yine gerçektir ve IRRBB çerçevesiyle ölçülür.
Faiz yükselirse ne olur?
Aşağıda üç farklı enstrüman var. Her birini hem trading book hem banking book perspektifinden incele — faiz 1% artarsa sonuç ne olur?
Bu işlem hangi kitaba girer?
Sınıflandırma her zaman açık değil. Şüpheli durumlarda regülasyon belirleyicidir ama asıl soru her zaman şudur: Bu pozisyon neden tutuluyor?
Bu sayfadan ne götürmelisin?
- Sınıflandırmayı belirleyen enstrüman değil, niyet — satmak için mi, uzun vadeli tutmak için mi?
- Trading book MTM ile değerlenir, banking book büyük ölçüde amortized cost ile — aynı risk, farklı görünüm
- Trading book riski VaR / ES ile; banking book faiz riski IRRBB (EVE & NII) ile ölçülür
- Sermaye yükümlülüğü farklı: trading book → FRTB market risk, banking book → IRRBB Pillar 2 + kredi riski
- Book sınıflandırması yanlışsa hem risk hem sermaye yanlış ölçülür — validasyonda ilk bakılacak yerlerden biri
- FRTB sınırı katıdır: presumptive listeler, yeniden sınıflandırma yasağı + capital add-on, içsel risk transferi kuralları — sermaye arbitrajını engeller
- FRTB takvimi ülkeye göre ayrışır: AB 2027; Birleşik Krallıkta sınır/SA 2027 ve yeni IMA 2028. Bağlayıcı sınır ve sermaye rejimini ülke bazında teyit et
- ALM banking book'ta çalışır; FX desk ve rates desk genellikle trading book'ta