Basel önceki sayfada "sermaye tampon tut" dedi. Ama ne kadar? Cevap Risk Ağırlıklı Varlıklar (RWA) kavramından gelir.
Temel sezgi şu: tüm varlıklar eşit riskli değildir. Devlet tahviline verilen kredi ile teminatsız bireysel krediye verilen kredi arasında dağlar kadar fark vardır. Bu ikisini aynı kefeye koymak hem adaletsiz hem yanlıştır.
RWA, her varlığın tutarını bir risk ağırlığıyla çarparak "riske göre ağırlıklandırılmış" toplam aktif büyüklüğünü hesaplar. Banka ne kadar riskli varlık taşırsa, o kadar fazla sermaye tutmak zorundadır.
RWA = Σ (Tutar × Risk Ağırlığı)
Her varlık kalemi için: [₺ tutarı] × [risk ağırlığı %] → risk ağırlıklı tutar
Tüm kalemlerin toplamı = Toplam RWA → sermaye hesabının temeli
RWA, bankanın "defter büyüklüğü" değildir. 200 milyar TL aktifi olan bir banka çok düşük riskli varlık taşıyorsa 80 milyar RWA'ya sahip olabilir. Başka bir banka 100 milyar TL aktifle yüksek riskli portföy taşıyorsa RWA'sı daha büyük çıkabilir.
risk ağırlıkları nasıl belirlenir?
Standart yaklaşımda (SA) Basel, her varlık kategorisi için sabit ağırlıklar belirler. Bazı örnekler:
0%
Hazine / Merkez Bankası
Kendi para biriminde devlet borçlanması
20%
Bankalar Arası / Çok Taraflı Kalkınma Bankaları
BDDK izinli bankalar arası işlemler
35%
Konut Teminatlı Mortgage
LTV oranına göre değişir
100%
Kurumsal / KOBİ Kredileri
Genel kurumsal kredi — SA varsayılan
150%
Temerrüde Düşmüş Alacaklar
NPL — yüksek gerçekleşmiş risk
IRB yaklaşımında ise risk ağırlıkları sabit değil — banka kendi modelleriyle (PD, LGD, EAD) hesaplar. Bu, daha hassas ama çok daha karmaşık bir yoldur ve validasyonun merkezindedir. Bir sonraki sayfada bu ayrım derinleşiyor.
Risk ağırlığı düşük varlık = daha az RWA = daha az sermaye gereksinimi. Bu yüzden bankalar devlet tahvilini sevmekle kalmaz — sermaye açısından verimli olduğu için tutarlar.
RWA hesaplayıcı
Maruz kalma tutarlarını (₺ Milyar) gir, her varlık kalemi için RWA'nın nasıl hesaplandığını canlı olarak gör.
Varlık Kalemi
Risk %
Tutar ₺B
RWA ₺B
Hazine Tahvili / TCMB
0%
₺0
Bankalar arası işlemler
20%
₺6
Konut teminatlı mortgage
35%
₺18
Bireysel tüketici kredisi
75%
₺30
Kurumsal / KOBİ kredisi
100%
₺80
Temerrüde düşmüş alacaklar (NPL)
150%
₺15
Toplam
₺270B
₺149B
RWA yoğunluğu — toplam aktife oranla RWA: %55. Düşük değer portföyün görece az riskli olduğunu, yüksek değer yoğun risk taşındığını gösterir.
sermaye yeterlilik oranı (CAR)
RWA hesaplandıktan sonra sermaye yeterlilik oranı tek bir formüle oturur:
CAR = Sermaye / RWA
Minimum: %8 (Basel) · CET1 minimum: %4.5 · Tamponlarla birlikte: tipik olarak %12–16
Sermaye tek bir blok değildir. Kalitesine göre katmanlara ayrılır — en kaliteli olanı CET1 (Common Equity Tier 1). Aşağıda sermaye yapısını gör:
CET1 — En Kaliteli
Common Equity Tier 1
Adi hisse senedi · Dağıtılmamış karlar · Birikmiş diğer kapsamlı gelirler
Tier 1 — Yüksek Kalite
Additional Tier 1 (AT1)
CoCo tahvilleri (Şartlı dönüştürülebilir tahviller; TR'de yaygın değil) · Kalıcı tercihli hisse senetleri · Zarar absorbe edebilir araçlar
Tier 2 — Destekleyici
Tier 2 Sermaye
Uzun vadeli subordinated borçlar · Genel karşılıklar · Yeniden değerleme fazlaları
Toplam Sermaye (₺ Milyar)₺25B
CET1 Payı (%)%75
RWA (₺ Milyar)₺149B
CET1 Oranı
%12.6
Total CAR
%16.8
Durum
Güçlü
%4.5 CET1 min
%8 CAR min
%12 CAR Hedef
%0%10%20
CET1 oranını %4.5'in altına düşür — kırmızı uyarı görürsün. Bu eşiğin altına düşen banka kısıtlamalarla karşılaşır: temettü ödeyemez, bonus veremez, yeni şube açamaz. Regülatör müdahalesi başlar.
aynı tutarda iki kredi — neden farklı sermaye?
Bu soruyu somutlaştırmak için yan yana iki 50 milyon TL'lik kredi inceleyelim. Tutar aynı, ama RWA ve sermaye gereksinimi çok farklı.
Kredi A — Mortgage
TürKonut teminatlı
Tutar₺50M
Risk Ağırlığı35%
RWA₺17.5M
Min. Sermaye (%8)₺1.4M
Düşük risk ağırlığı → az RWA → az sermaye. Aynı tutarda çok daha verimli sermaye kullanımı.
Kredi B — Teminatsız KOBİ
TürTeminatsız kurumsal
Tutar₺50M
Risk Ağırlığı100%
RWA₺50M
Min. Sermaye (%8)₺4M
Tam risk ağırlığı → tam RWA → Kredi A'nın neredeyse 3 katı sermaye tüketimi.
Bu neden önemli? Çünkü banka aynı tutarda iki kredi verirken farklı miktarda sermaye "harcıyor". Yüksek riskli kredi hem daha fazla sermaye tüketiyor hem daha yüksek temerrüt olasılığı taşıyor — bu yüzden faiz fiyatlaması da farklı olmak zorunda.
IRB yaklaşımında bu hesap daha da nüanslıdır: risk ağırlığı sabit 100% değil, bankanın PD modeli tarafından belirlenir. Düşük PD'li bir kurumsal müşteri için risk ağırlığı çok daha düşük çıkabilir. Bu avantajın sağlanabilmesi için modelin doğru çalışması — ve bağımsız olarak valide edilmesi — şarttır.
bu sayfadan götürülecekler
RWA ≠ toplam aktif
Aktifler risk ağırlığıyla çarpılır. Devlet tahvili %0 ağırlık taşır, temerrüde düşmüş kredi %150 taşır. Aynı büyüklükte iki banka çok farklı RWA'ya sahip olabilir.
CAR = sermaye / RWA
Bu tek formül bankanın "sermaye tampon gücünü" özetler. CET1 minimum %4.5, toplam CAR minimum %8 — pratikte bankalar çok daha yüksek tutarlar.
risk ağırlığı = sermaye maliyeti
Yüksek riskli kredi daha fazla RWA tüketir, daha fazla sermaye bağlar. Bu sermaye maliyeti kredi fiyatlamasına yansır — risk almak bedava değildir.
IRB'de modeller devreye girer
Standart yaklaşımda ağırlıklar sabittir. IRB'de PD, LGD ve EAD modelleri risk ağırlığını hesaplar. Bu hesabı doğrulamak validasyonun en kritik görevlerinden biridir.
Sıradaki adım: Standart yaklaşım ile IRB arasındaki tercih — hangi banka hangisini kullanır, avantajlar neler, validasyonun rolü nerede devreye girer?