Banking Foundations · 05
Basel Neden Var?
bankalar neden özel muamele görür?
Her şirket iflasın riskini taşır. Bir tekstil şirketi çökerse müşterileri başka tedarikçiye gider, çalışanları başka işyeri bulur. Acı ama sistemik değil.
Bir banka çöktüğünde farklı bir dinamik devreye girer. Başka bankaların paraları da o bankadadır. Mevduat sahipleri panikleyip diğer bankalardan da para çekmeye başlar. Kredi musluğu kurur, şirketler ödeme yapamaz, borç sarmalı büyür. Bir bankanın iflası domino etkisiyle tüm finansal sistemi etkileyebilir.
Bu "sistemik bulaşma" etkisi bankaları diğer şirketlerden farklı kılar ve regülasyonun varlık sebebidir. Banka düzenlenmezse, her banka bireysel olarak karlı seçimler yapar ama sistemik risk birikmaya devam eder.
Neden regüle edilir?
Sistemik bulaşma riski
Tek bir bankanın iflası tüm sistemin güvenini sarsabilir. Kamu mevduat sigortası sistemi de var — bir iflas kamunun sırtına yüklenir.
Regülasyonun amacı
Finansal sistem güveni
İnsanlar parasını bankaya koyar çünkü güvende olduğunu düşünür. Bu güven kırılırsa ekonominin işleyişi durur. Regülasyon bu güveni tesis eder.
Araç nedir?
Zorunlu sermaye tamponu
Bankalar zarara karşı bir yastık tutmak zorundadır. Bu "yastık" özkaynak — bankanın kendi parasıdır, mevduat sahibinin değil.
Basel ne yapar?
Bu yastığın miktarını belirler
Hangi varlık ne kadar sermaye tüketir? Sermayenin kalitesi nedir? Bu sorulara uluslararası ortak yanıt Basel çerçevesidir.
Basel, İsviçre'nin Basel şehrinde toplanan merkez bankacıları ve denetçilerden oluşan Basel Komitesi tarafından geliştirilir. Kararlar hukuki bağlayıcılığı olmayan prensipler olarak yayınlanır — her ülke kendi yasal düzenlemesine dönüştürür (AB'de CRR/CRD, Türkiye'de BDDK yönetmelikleri).
beklenen zarar ve beklenmeyen zarar
Basel'in temel sezgisi bu ayrımda yatar. Her portföyün iki tür kaybı vardır ve her biri farklı karşılanır.
Beklenen Zarar
Beklenmeyen Zarar
Kriz / Kuyruk
Beklenen Zarar (EL)
Her yıl "olağan" operasyonda yaşanması beklenen ortalama zarar. Provizyon ile karşılanır — zaten fiyatlanmıştır.
Beklenmeyen Zarar (UL)
Normal üstü ama gerçekçi şok senaryolarında oluşan ek zarar. Sermaye tamponu ile karşılanır — Basel bunu ölçer.
Kuyruk Riski
Nadir ama yıkıcı kriz senaryoları. Sermaye bile yetmeyebilir — sistemik kriz burada başlar.
Kredi fiyatlaması beklenen zararı zaten içerir. Faiz marjının bir kısmı "bu müşterilerin bir kısmı ödemez" beklentisini karşılamak içindir. Ama beklenmeyen zarar — ekonomik kriz, sektör şoku — fiyatlamaya tam girmez. İşte bunun için sermaye tamponu şarttır.
Özet: Beklenen zarar → kar-zarar etkisi, provizyon ile karşılanır. · Beklenmeyen zarar → sermaye yitirilir, banka yaşamaya devam eder. · Kuyruk riski → sermaye eritilir, iflas riski belirir.
sermaye tamponu simülatörü
Portföy büyüklüğü, ortalama kayıp oranı ve ekonomik şok yoğunluğunu değiştir. Sermaye tamponunun yeterli olup olmadığını gör.
Beklenen Zarar (EL)
₺2.4B
Şok zararının sermaye tamponuna oranı
Yeterli
Şok senaryosunda bile sermaye tamponu zararı karşılıyor. Banka hayatta kalır.
Şok çarpanını artır veya sermaye oranını düşür — tamponun nasıl eridiğini gör. Basel'in zorunlu kıldığı minimum CET1 oranı %4.5, ek tamponlarla birlikte çoğu banka %12–16 bandında çalışır.
Basel'in evrimi
Her büyük finansal kriz, Basel çerçevesinin bir sonraki versiyonuna ilham oldu. Her güncelleme bir önceki neslin gözden kaçırdıklarını kapattı.
1988
Basel I — İlk Sermaye Çerçevesi
Kredi riskine odaklanır. Varlıkları 5 risk ağırlığı kategorisine (0%, 20%, 50%, 100%, 150%) ayırır. Minimum sermaye oranını %8 olarak belirler. Basit ama kaba — tüm şirket kredileri aynı %100 ağırlığa girer, IBM de iflas eden küçük şirket de.
kredi riski
risk ağırlığı
%8 minimum
2004
Basel II — Üç Pillar, İçsel Modeller
Çok daha karmaşık ama çok daha hassas. Üç pillar getirilir: Minimum sermaye (P1), denetimsel gözden geçirme (P2), piyasa disiplini (P3). Bankaların kendi risk modellerini kullanmasına (IRB) izin verilir. Piyasa riski ve operasyonel risk de P1'e girer. PD/LGD/EAD modelleri tam bu çerçeve için geliştirilir.
IRB yaklaşımı
3 pillar
operasyonel risk
PD · LGD · EAD
2010 – 2019
Basel III — 2008 Krizinin Dersleri
Küresel finans krizi Basel II'nin ciddi boşluklarını ortaya koydu: sermayenin kalitesi düşüktü, kaldıraç ölçülmüyordu, likidite tamamen gözardı edilmişti. Basel III bunların hepsini ele alır: CET1 (Common Equity Tier 1) kalitesi yükselir, kaldıraç oranı getirilir, LCR ve NSFR zorunlu hale gelir. G-SIB ek tamponu sistemik bankalar için eklenir.
CET1 kalitesi
kaldıraç oranı
LCR / NSFR
G-SIB tamponu
2025 +
Basel III Final (Basel IV) — Standartlaşma
IRB modellerinin çok farklı RWA sonuçları üretmesi güven sorununa yol açmıştı — aynı portföy iki bankada farklı sermaye tüketiyordu. Output floor getirildi: IRB yaklaşımıyla hesaplanan RWA, standart yaklaşımın %72.5'inin altına inemez. Standart yaklaşımlar da önemli ölçüde revize edildi. Model avantajına tavan çekildi.
output floor
IRB kısıtı
SA revizyonu
model karşılaştırılabilirliği
Her Basel versiyonu "önceki kriz bunu öğretti" formülüyle açıklanabilir. Basel I → Latin Amerika borç krizleri. Basel II → Asya krizi, LTCM iflası. Basel III → 2008 küresel finansal kriz. Basel IV → model karşılaştırılabilirliği sorunu ve RWA varyasyonu.
bu sayfadan götürülecekler
bankalar "özel" çünkü sistemik
Bir bankanın çöküşü tüm sistemin güvenini sarsabilir. Bu "bulaşma" etkisi diğer sektörlerde yoktur — bu yüzden zorunlu regülasyon meşrudur.
EL provizyon, UL sermayedir
Beklenen zarar zaten fiyatlanmıştır — provizyon ile karşılanır. Beklenmeyen zarar için özkaynak tampon tutulur. Basel bu tamponun miktarını belirler.
her kriz bir sonraki Basel'i yazar
Çerçeve statik değil, evrimseldir. Her güncelleme bir önceki neslin gözden kaçırdıklarına yanıt verir. Basel IV'ün output floor'u model arbitrajını kapatmak içindir.
modeller buradan çıkar
PD, LGD, EAD modellerinin neden bu kadar önemsendiği bu sayfada netleşiyor: IRB yaklaşımında modeller doğrudan sermaye hesaplamalarına giriyor.
Sıradaki adım: Basel'in ölçüm birimi olan RWA nedir, sermaye yeterlilik oranı nasıl hesaplanır, CET1 ne anlama gelir?