Capital & Regulatory Framework · 23

Enflasyon Muhasebesi (TMS 29) Sermayeyi Nasıl Değiştirir?

aynı banka, iki farklı cetvel

Şimdiye kadar bütün seride tek bir sessiz varsayım vardı: bir yıl önceki 1 lira ile bugünkü 1 lira aynı şeydir. Yüksek enflasyonda bu varsayım çöker. Öz kaynağı nominal olarak büyüyen bir banka, satın alma gücü olarak küçülmüş olabilir — ve bu, gelir tablosunun hiçbir satırında kendiliğinden görünmez.

TMS 29 (IAS 29) tam olarak bu sorunu çözmek için vardır: yüksek enflasyonlu ekonomilerde finansal tabloları raporlama tarihindeki satın alma gücüyle yeniden ifade eder. Ama bir bankaya uygulandığında ortaya çok karşı sezgisel bir sonuç çıkar: raporlanan özkaynak da, sermaye yeterlilik oranı da yükselebilir — tam da bankanın reel sermaye kaybettiği dönemde. Bu modül o çelişkinin neden ortaya çıktığını ve validasyonda nereye bakılması gerektiğini kurar.

Bu modül Modül 03 (muhasebe temelleri), 07 (CET1), 08 (indirimler) ve 10 (RWA) üzerine kuruludur. Oradaki örnek banka burada da kullanılır: özkaynak 120, CET1 84, RWA 600 milyar TL.

tek ayırım her şeyi belirler: parasal mı, değil mi?

TMS 29’un tüm mekaniği tek bir ayrıma dayanır. Bir kalem parasal ise (sabit sayıda lirayı temsil ediyorsa) zaten bugünkü parayla ifade edilmiştir — düzeltilmez. Parasal olmayan ise (geçmişte bir tarihteki parayla kaydedilmişse) bugüne taşınmak için fiyat endeksiyle çarpılır.

Parasal — düzeltilmez

Nakit ve merkez bankası hesapları

Kredi portföyü (ana para ve faiz alacağı)

Borçlanma araçları (itfa edilmiş maliyet ve FVOCI)

Mevduat, ihraç edilen tahvil, alınan krediler

Türev alacak ve borçları

Bir bankanın bilançosunun büyük bölümü buradadır. Sanayi şirketinde tablo tam tersidir.

Parasal olmayan — endekslenir

Gayrimenkul, şube yatırımları, demirbaş

İştirak ve bağlı ortaklık payı (maliyet yöntemiyle)

Şerefiye ve diğer maddi olmayan varlıklar

Ödenmiş sermaye ve emisyon primi

Geçmiş yıl kârları ve yedekler

Bankada küçük bir kalemdir — ama düzeltmenin tüm etkisi buradan gelir.

Bu asimetri hikâyenin tamamıdır. Banka; parasal aktifi (krediler) parasal pasifle (mevduat) fonlar, aradaki farkı ise özkaynakla kapatır. Yani bankanın net parasal pozisyonu, kabaca özkaynağının parasal varlıklara yatırılmış kısmıdır:

Net parasal pozisyon = Parasal aktif − Parasal pasif = Özkaynak − Parasal olmayan aktif
Pozitifse enflasyonda kaybedersin (satın alma gücü erir), negatifse kazanırsın. Bir bankanın net parasal pozisyonu neredeyse her zaman pozitiftir — çünkü özkaynak binalara değil kredilere yatırılmıştır. Yüksek kaldıraçlı bir sanayi şirketi ise genelde tersine, net parasal borçlu olduğu için enflasyondan kazanç yazar.

Düzeltmenin üç sonucu vardır ve üçü de ayrı ayrı okunmalıdır:

Ne olur	Formül	Nereye yazılır
Parasal olmayan aktifler büyür	PO aktif × (1+π)	Bilanço aktifi ve özkaynak artar
Açılış özkaynağı endekslenir	Özkaynak × (1+π)	Özkaynak içi yeniden ifade
Net parasal pozisyon kaybı	(Özkaynak − PO aktif) × π	Gelir tablosunda tek satır gider

Bu üçü birbirini götürür ve geriye tek bir net sonuç kalır: düzeltilmiş kapanış özkaynağı = nominal özkaynak + PO aktif × π. Yani raporlanan özkaynak artar. Reel kayıp ise ancak düzeltilmiş açılış bakiyesiyle karşılaştırınca görünür — ve o karşılaştırmayı kimse zorunlu tutmaz.

simülatör: düzeltme sermayeyi nereye taşır?

Aşağıdaki örnek banka, serinin başından beri kullandığımız bankadır. Enflasyon oranını ve parasal olmayan varlık bileşimini kaydır; dört sonucun ayrı ayrı nasıl hareket ettiğini izle.

TMS 29 düzeltme simülatörü kaydır

Yıllık fiyat endeksi artışı (π)

%35

Nominal özkaynak (mlr)

120

PO aktif — CET1’e giren (bina, iştirak)

PO aktif — CET1’den indirilen (şerefiye)

Nominal CET1 (mlr)

Nominal RWA (mlr)

600

Nominal (düzeltmesiz)

Parasal olmayan aktif—

Özkaynak—

CET1—

RWA—

CET1 oranı—

TMS 29 düzeltilmiş

Parasal olmayan aktif—

Özkaynak—

CET1—

RWA—

CET1 oranı—

Net parasal pozisyon

—

özkaynak − PO aktif

Net parasal pozisyon kaybı

—

gelir tablosuna gider

Raporlanan özkaynak değişimi

—

nominal para birimiyle

CET1 oranı değişimi

—

yüzde puan

Bu simülatörün görünmeyen varsayımları: (1) Parasal olmayan varlıkların tamamı dönem başında edinilmiş varsayılır; gerçekte her kalem kendi edinim tarihinin endeksiyle düzeltilir, bu da etkiyi küçültür. (2) Parasal olmayan pasif ve yeniden değerleme fonu yoktur. (3) Düzeltmenin yarattığı geçici farklardan doğan ertelenmiş vergi hesaba katılmamıştır — vergi matrahı nominal kaldığı için gerçekte önemli bir DTA/DTL doğar ve bu da CET1’i etkiler. (4) CET1’e giren PO varlıkların risk ağırlığı %100 alınmıştır; iştiraklerde %250 veya doğrudan indirim uygulanabilir. (5) Operasyonel risk RWA sabit tutulmuştur; gerçekte BI nominal gelirle büyüdüğü için enflasyon operasyonel RWA’yı doğrudan yükseltir.

Neden oran yükseliyor? Pay ile paydaya aynı şey olmuyor. CET1’e yükselen kısım, parasal olmayan varlıkların düzeltilmesinden gelir — küçük bir taban ama tümü CET1’e ekleniyor. RWA’nın büyük bölümü ise kredi portföyünden gelir ve krediler parasal olduğu için hiç düzeltilmez. Sonuç: pay yüzde onlarla, payda yüzde birle büyür. Oran artar. Bu, bankanın güçlendiği anlamına gelmez — sadece ölçüm birimi değişmiştir.

türkiye: bankalar bu tablonun dışında

Türkiye’de reel sektör şirketleri 31.12.2023 tarihli finansal tablolardan itibaren enflasyon muhasebesi uygular. Bankalar ve finansal kuruluşlar için ise BDDK ayrı karar verdi: 18.12.2025 tarih ve 11340 sayılı Kurul Kararı ile bankalar, finansal kiralama, faktoring, finansman, tasarruf finansman ve varlık yönetim şirketleri tarafından enflasyon muhasebesi uygulanmamasına hükmedildi; önceki 11.01.2024 tarih ve 10825 sayılı karar yürürlükten kaldırıldı.

Güncel karar sayfasını raporlama tarihinde doğrula: bu alan tek bir kararla değişir ve karar metni, kapsamı ve yürürlük dönemi burada özetlenenden farklılaşabilir. Konsolidasyon kapsamındaki finansal olmayan bağlı ortaklıkların durumu ayrıca incelenir.

Bu ayrımın iki yönü vardır ve ikisini de bilmek gerekir:

Dışarıda tutma gerekçesi	Karşı argüman
Bankanın bilançosu zaten ağırlıklı parasaldır; düzeltme çok küçük bir tabana uygulanır.	Etkinin küçük olması, gelir tablosundaki net parasal pozisyon kaybının küçük olduğu anlamına gelmez — o kalem büyüktür ve gizlenir.
Sermaye yeterliliği ve raporlama altyapısı nominal esasa kuruludur; geçiş, zaman serilerinde ve eşiklerde kırılma yaratır.	Kırılma bir kereliktir; karşılaştırılabilirlik kaybı ise kalıcıdır ve her yıl birikir.
Uluslararası karşılaştırılabilirlik için Basel oranlarının nominal kalması tercih edilebilir.	Aynı banka yabancı ana ortağına IAS 29 düzeltilmiş tablo veriyorsa, zaten iki farklı rakam seti üretiliyor demektir.

İşin en önemli sonucu: bankanın kendi tabloları nominal kalırken, kurumsal müşterisinin tabloları TMS 29 düzeltilmiş gelir. Yani banka, iki farklı cetvelle ölçülmüş iki dünyayı aynı modelin içine koyar. Bir sonraki bölüm tam olarak bu problemi ele alır — ve bir validasyon biriminin bu modülde gerçekten işine yarayan kısmı orasıdır.

okuma tuzağı: müşteri düzeltilmiş, model değil

Kurumsal bir PD veya derecelendirme modeli, müşterinin bilanço ve gelir tablosu oranlarını girdi alır. 2023 öncesi finansallar nominal, 2023 sonrası finansallar düzeltilmiştir. Aynı değişken adı altında iki farklı ölçü vardır — ve model bunu kendiliğinden bilmez.

Oran	Düzeltme sonrası yön	Neden
Özkaynak / aktif	Yükselir	Parasal olmayan aktif ve özkaynak endekslenir; parasal borç sabit kalır.
Finansal borç / özkaynak	Düşer	Payda büyür, pay değişmez — şirket daha az kaldıraçlı görünür.
FAVÖK marjı	Genelde düşer	Amortisman düzeltilmiş maliyet üzerinden hesaplanır ve büyür.
Net kâr	Belirsiz	Net parasal pozisyon kazancı/kaybı işaret değiştirebilir; borçlu şirket kazanç yazar.
Aktif devir hızı	Düşer	Aktif tabanı büyür, ciro aynı dönem parasıyla ifade edilir.

Sonuç: düzeltilmiş tablolarda şirketler sistematik olarak daha az kaldıraçlı ama daha az kârlı görünür. Kaldıraç değişkenine ağırlık veren bir skorkart, 2023 sonrası tüm portföyü iyileşmiş gibi okur. Bu iyileşme gerçek bir kredi kalitesi artışı değil, ölçüm biriminin değişmesidir. Kalibrasyon güncellenmezse PD’ler sistematik olarak aşağı kayar — ve bu doğrudan eksik karşılık ve eksik sermaye demektir.

Bir validasyon dosyasında bu başlık açıldığında sorulması gereken altı soru:

01 · KAPSAMGeliştirme örnekleminin hangi dönemi nominal, hangisi düzeltilmiş finansalla beslendi?

02 · TİPFinansal spread’lerde düzeltme bayrağı bir alan olarak tutuluyor mu, yoksa tablolar ayrımsız mı alınıyor?

03 · KıRıLMAAna skor değişkenlerinin dönemsel dağılımında 2023 geçişinde bir seviye kayması var mı?

04 · KALİBRASYONMerkezi eğilim ve rating dağılımı geçiş sonrası kaydı mı? Kaydıysa gerçek temerrüt oranı da kaydı mı?

05 · OVERLAYVarsa düzeltme overlay’i hangi kanaatle kalibre edildi, geri test edildi mi?

06 · SERMAYEEtki PD’de kalıyor mu, yoksa ECL ve IRB RWA’ya da geçiyor mu — büyüklüğü ölçüldü mü?

Karşı taraftan bakmayı unutma: iki dünyanın uyuşmaması her zaman modelin hatası değildir. Bir şirketin düzeltilmiş tablosu gerçekten daha doğru bir ekonomik resim verebilir. Doğru bulgu “düzeltme yanlış” değil, “aynı modelin içinde iki farklı ölçüm rejimi birbirine karıştırılmış ve bunun etkisi ölçülmemiş” olmalıdır. Bulgu kriteri ölçülebilir etki, kanıtı ise dönemsel dağılım testidir.

anahtar çıkarımlar

TMS 29’un tüm mekaniği tek bir ayrımdan çıkar: parasal kalemler düzeltilmez, parasal olmayanlar endekslenir. Bankanın bilançosu ağırlıklı parasal olduğu için etki küçük bir tabandan gelir — ama gelir tablosundaki kayıp küçük değildir.

Net parasal pozisyon = özkaynak − parasal olmayan aktif. Bankalarda neredeyse her zaman pozitiftir; yani banka enflasyonda satın alma gücü kaybeder. Borçlu sanayi şirketi ise kazanç yazar. Aynı standart, iki tarafı zıt yöne iter.

Düzeltme sonrası raporlanan özkaynak artar ve CET1 oranı da genelde yükselir — çünkü pay düzeltilirken payda (kredi RWA’sı) düzeltilmez. Reel erozyon ancak düzeltilmiş açılış bakiyesiyle karşılaştırınca görünür.

Türkiye’de bankalar BDDK kararıyla enflasyon muhasebesi uygulamıyor; reel sektör uyguluyor. Bu asimetri bir muhasebe ayrıntısı değil, doğrudan bir model riski kaynağıdır: kurumsal skorkartın girdileri dönem ortasında ölçü değiştirmiştir.

Validasyon sorusu “düzeltme doğru mu” değildir. Soru şudur: iki farklı ölçüm rejimi aynı modelin içinde karışmış mı, karıştıysa PD, ECL ve RWA üzerindeki etkisi ölçülmüş mü?

←

Sık karıştırılan kavramlar

Kapanış vakası: sermaye komitesi

→