Capital & Regulatory Framework · 11
Kredi Riski Sermayeyi Nasıl Tüketir?
kayıp dağılımı ve sermayenin rolü
Bir kredi portföyü hiçbir zaman sıfır kayıpla çalışmaz. Her yıl bir kısım kredi geri ödenmez — bu kaçınılmaz ve fiyatlanabilir bir gerçektir. Soru şudur: bu kaybı kim karşılar, ne kadar?
Bankacılıkta kredi kayıpları iki farklı boyutta ele alınır ve bu iki boyutun birbirinden net biçimde ayrılması zorunludur:
- Beklenen Zarar (EL — Expected Loss): Portföyden her yıl beklenen ortalama kayıp. Öngörülebilir, fiyatlanabilir. Faiz marjına yansıtılır ve karşılık olarak ayrılır.
- Beklenmeyen Zarar (UL — Unexpected Loss): Ortalama kaybın ötesindeki kuyruk kayıpları — kötü bir yılda gerçekleşebilecek ama çoğunlukla gerçekleşmeyen büyük sapma. Sermaye bunu karşılar.
Bu ayrım kritik bir tasarım ilkesini yansıtır: karşılık EL'i karşılar, sermaye UL'yi karşılar. Biri gelir tablosunun kalemi, diğeri özkaynak tamponu.
beklenen ve beklenmeyen zarar dağılımı
Kayıp Dağılımı — EL, UL ve Sermaye Bölgesi
EL — Karşılıkla karşılanır, gelir tablosuna gider
UL — Sermaye tamponu karşılar, RWA hesabının temeli
Kuyruk — Sistemik olay riski, aşırı stres senaryosu
| Boyut | Beklenen Zarar (EL) | Beklenmeyen Zarar (UL) | Ekstra Sermaye (CET1) |
|---|---|---|---|
| Formül / kaynak | PD × LGD × EAD | Kayıp dağılımı sapması — istatistiksel model | RWA × %8 (minimum) + tamponlar |
| Kim karşılar? | Muhasebe karşılığı (IFRS 9 ECL) | Düzenleyici sermaye (RWA tabanlı) | CET1 tamponu + bufferlar |
| Nereye yansır? | Gelir tablosu → karşılık gideri → P&L | SYR (sermaye yeterliliği) hesabı | Stres testleri, ICAAP, buffer hesabı |
| Fiyatlanır mı? | Evet — kredi faiz oranına yansıtılır (risk primi) | Evet — sermaye maliyeti (ROE hedefi) | Kısmen — stres premium ile |
| Validasyon bağı | PD, LGD, EAD model doğruluğu ECL doğruluğunu belirler | IRB sermaye formülü UL'yi RWA'ya dönüştürür; model hatası RWA'yı bozar | Stres modelleri ve ICAAP varsayımlarının kalitesi |
Dikkat: EL ve UL birbirini tamamlar ama birbirinin yerine geçemez. Karşılık ayrılması sermayenin tükendiği anlamına gelmez. Sermaye tutulması da karşılığı gereksiz kılmaz. İkisi aynı anda ve doğru biçimde tutulmalıdır — ve her ikisinin de altında model varsayımları yatmaktadır.
Peki UL tam olarak sermayeye nasıl çevriliyor? IRB yaklaşımında bunu yapan şey, Basel'in ASRF (Asymptotic Single Risk Factor) modeline dayanan risk-ağırlığı fonksiyonudur. Sezgisi şudur: tek bir pozisyon için, kötü bir senaryoda (sistemik faktör %99.9 güven düzeyinde aşağı gittiğinde) gerçekleşecek koşullu temerrüt olasılığı hesaplanır; bundan beklenen kayıp (EL) çıkarılır — geriye kalan beklenmeyen kayıp (UL), tutulması gereken sermayedir.
K = LGD × N[ (1−R)−0.5 × G(PD) + (R / (1−R))0.5 × G(0.999) ] − PD × LGD
sonra: RWA = K × 12.5 × EAD × vade-ayarı
sonra: RWA = K × 12.5 × EAD × vade-ayarı
Validatör için neden önemli: PD ve LGD sermayeye doğrusal olmayan biçimde girer. Kurumsal korelasyon fonksiyonu düzenleyicidir; EL uygun karşılıklarla, UL sermayeyle ilişkilendirilir. %99,9 bir yıllık kuantil kalibrasyonu “bin yılda bir kesin koruma” değildir: bağımsız/yıllık olay yorumu ve model varsayımları bu söylemi desteklemez. PD sapmasını “%1” diye değil baz puan ve göreli değişimle belirt; örneğin %1,00’den %1,20’ye çıkış = +20 bp ve +%20 göreli artış.
sermaye tüketim mekanizması: adım adım
Bir kredi portföyünün kalitesi bozulduğunda, bu bozulmanın sermayeye nasıl ulaştığını adım adım izleyelim. Örnek: 1000 mlr TL kurumsal kredi portföyü.
1
Portföy performansı bozulur — PD yükselir
Makroekonomik baskı veya sektörel sorun nedeniyle borçlular ödeme güçlüğüne giriyor. Temerrüt olasılıkları (PD) yükselmeye başlıyor. Henüz gerçek temerrüt yok — ama model bunu fark ediyor.
PD: %2.0 → %4.5
2
Stage 2'ye geçişler başlar — ECL sıçrar
Kredi riskindeki önemli artış (SICR) nedeniyle krediler Stage 1'den Stage 2'ye geçiyor. Lifetime PD devreye giriyor, ECL dramatik biçimde artıyor. Karşılık gideri yüksek — P&L baskı altında.
ECL: 8 mlr → 35 mlr TL
3
Yükselen karşılık gideri özkaynağı eritir
Artan karşılık gideri net kârı düşürüyor veya zarara dönüştürüyor. Net zarar doğrudan özkaynaktan (retained earnings) siliniyor. CET1 eriyor.
Özkaynak: 120 mlr → 93 mlr TL
4
IRB modelleri yüksek PD ile daha fazla RWA üretir
IRB yaklaşımında PD modeli yükselince risk ağırlıkları otomatik artıyor. Aynı kredi portföyü için daha fazla RWA hesaplanıyor — payda büyüdü.
RWA: 500 mlr → 680 mlr TL
5
CET1 oranı çift yönlü baskı altında çöküyor
Pay (CET1) düştü, payda (RWA) yükseldi. Oran her iki taraftan sıkışıyor. Bu "çift yönlü baskı" kriz dönemlerinde SYR'nin neden bu kadar hızlı düştüğünü açıklar.
CET1 oranı: %24 → %13.7
6
Tampon bölgesine girilirse dağıtım kısıtlanır
CET1 oranı tampon bölgesine yaklaşınca MDA devreye giriyor: temettü, AT1 kuponu kesildi. Piyasa bunu olumsuz okuyor. Fonlama maliyeti yükseliyor — sarmal riski var.
MDA kısıtı aktif → Temettü %0
Bu mekanizmanın en tehlikeli özelliği döngüselliğidir: portföy kalitesi düşer → sermaye erir → banka kredi vermeyi kısar → ekonomi baskı altına girer → portföy kalitesi daha da düşer. Düzenleyici tamponlar (CCyB) bu döngüyü kırmak için tasarlanmıştır.
karşılık mı, sermaye mi? — ikisi neden farklı sorular sorar
Karşılık ve sermaye sık sık karıştırılır. Her ikisi de kredi riskiyle ilişkilidir ama farklı soruları yanıtlar ve farklı mekanizmalarla çalışır.
Karşılık (Provision / ECL)
"Bu portföyden ne kadar kayıp bekleniyor?"
Muhasebe aracı — IFRS 9 ECL modeli
Dönemlik gider — P&L'e ve özkaynağa etkisi anlık
Point-in-time perspektif (PiT PD)
Karşılık artarsa kâr düşer, az ayrılırsa kâr şişer
Gerçek zarar gelince mahsup edilir — P&L etkisi yok
Sermaye (Capital / RWA)
"Bu portföy ne kadar beklenmeyen kayıp yaratabilir?"
Düzenleyici araç — Basel IRB / SA metodolojisi
Stok kavramı — sürekli tutulması gerekir
Through-the-cycle perspektif (TtC PD)
RWA büyürse SYR düşer — büyüme kapasitesi azalır
Zarar gelince CET1'den düşülür — büyük kayıplar sermayeyi eritir
Shortfall hatırlatması (Modül 08 bağlantısı): Eğer IFRS 9 karşılıkları IRB beklenen zararın altında kalırsa (shortfall), aradaki fark CET1'den düşülür. Bu ikisinin koordineli çalışması gerektiğini gösterir: ne aşırı iyimser karşılık ne de hesapsız RWA. Model validasyonu her iki tarafı ayrı ayrı kontrol etmek durumundadır.
portföy kalitesi simülatörü
Bir kredi portföyünün temel parametrelerini değiştirerek ECL, RWA ve SYR üzerindeki etkisini anlık izle.
Simülatör kapsamı: Performing bölüm Basel kurumsal IRB fonksiyonunu M = 2,5 yıl ve %0,05 PD input floor varsayımıyla kullanır. Bu floor Basel nihai standardında yer alır; ulusal yürürlük ayrıca kontrol edilir. Defaulted/NPL bölümündeki %150 ağırlık yalnızca öğretici SA varsayımıdır; gerçek ağırlık karşılık düzeyi, teminat, yaklaşım ve ulusal kurala göre değişir.
Kredi Portföyü Kalite Simülatörü — 500 mlr TL Portföy
parametreleri kaydır
ECL / Karşılık
—
mlr TL (PD×LGD×EAD)
Kredi RWA (tahmini)
—
mlr TL
CET1 Oranı
—
CET1 / RWA
Etki
Hesap / Mekanizma
Değer
Yorum
Karşılık oranı
ECL / Portföy
—
—
Cost of Risk
ECL / Portföy (yıllık)
—
—
Risk yoğunluğu
RWA / Aktif
—
—
NPL etkisi
NPL × 150% RW × 8%
—
—
anahtar çıkarımlar
EL karşılıkla, UL sermayeyle karşılanır — asla karıştırma
Yüksek karşılık ayırmanın sermayeyi koruduğu sanılabilir ama bu doğru değildir. Karşılık P&L'e gider ve özkaynağı eriter — sermayeyi karşılık değil, ayrı tutulan özkaynak tamponu korur. Bu ayrımı her analitik tartışmada taze tutmak gerekir.
kriz döneminde CET1 çift yönlü baskı altında erir
Pay düşer (karşılık giderinden kaynaklanan zarar özkaynağı eritir) ve payda artar (PD yükseldikçe IRB RWA büyür). SYR hızla çöker. Bu dinamiği anlamadan stres testi çıktılarını yorumlamak mümkün değildir.
model hatası iki kanaldan aynı anda zarar verir
İyimser PD modeli hem ECL'yi düşük tutar (karşılık eksik) hem de RWA'yı küçültür (sermaye azaltılmış görünür). Her iki kanal da SYR'yi yapay şişirir. Bu çift etki validasyonun neden bu kadar kritik olduğunu somutlaştırır.
portföy kalitesi kârlılık ve sermayeyi eş anlı etkiler
Kötüleşen portföy hem P&L'i (artan karşılık gideri) hem SYR'yi (artan RWA + azalan özkaynak) hem de fonlama maliyetini (piyasa güveni) aynı anda baskılar. Bu çok kanallı baskı, bankaların neden portföy kalitesini risk yönetiminin merkezine koyduğunu açıklar.