Capital & Regulatory Framework · 12
Piyasa Riski Sermayeyi Nasıl Etkiler?
piyasa riski: fiyat hareketinin sermayeye etkisi
Kredi riski, borçlunun ödeyip ödemeyeceği sorusuydu. Piyasa riski ise tamamen farklı bir sorular bütünüdür: piyasa fiyatları değiştiğinde bankanın pozisyonları ne kadar zarar eder?
Her gün faiz oranları, döviz kurları, hisse senedi fiyatları ve emtia fiyatları değişir. Bankalar bu fiyatlara bağlı pozisyonlar taşır — tahvil portföyleri, döviz açık pozisyonları, türev sözleşmeleri, trading book. Bu pozisyonlardaki değişimler anlık P&L'i ve nihayetinde sermayeyi etkiler.
Piyasa riski birçok ticari bankada kredi riskinden daha küçük bir RWA payına sahip olabilir; fakat oran iş modeline ve tarihe göre büyük ölçüde değişir. Volatilite dönemlerinde FVTPL değerlemeleri üzerinden P&L etkisi hızla büyüyebilir.
trading book ve banking book: neden ayrım önemli
Piyasa riski esas olarak trading book'u etkiler. Banking book ise piyasa riskine daha az doğrudan maruz kalır — ama faiz oranı riski (IRRBB) banking book'ta da kritiktir.
Trading Book
Alım-satım amacıyla tutulan pozisyonlar
Kısa vadeli, aktif yönetilen
FVTPL — değer değişimleri anında P&L
Piyasa riski sermaye gereksinimi: VaR / ES tabanlı
Örnekler: devlet tahvili trading, döviz spot, hisse senedi, türevler
FRTB (Basel III Final) ile kural seti köklü değişti
Banking Book
Vadeye kadar tutulacak ya da iş modeli gereği tutulan
Uzun vadeli, genellikle pasif yönetilen
Amortized cost veya FVOCI — P&L etkisi sınırlı
Faiz oranı riski: IRRBB çerçevesi (Pillar 2)
Örnekler: kredi portföyü, vadeye kadar tutulan tahvil, mevduat
SVB 2023 krizi: banking book FVOCI riski realize oldu
Banking book'taki faiz oranı riski (IRRBB) Pillar 2 kapsamında değerlendirilir — otomatik standart sermaye gereksinimi yoktur ama ICAAP ve düzenleyici inceleme kapsamındadır. ALM ekipleri bu riski ekonomik değer (EVE) ve net faiz geliri (NII) perspektiflerinden ayrı ayrı izler.
piyasa riski faktörleri — her birine tıkla
Trading book'u etkileyen dört ana risk faktörü vardır. Her birine tıklayarak nasıl çalıştığını, sermaye etkisini ve validasyon bağlantısını gör.
Faiz Oranı Riski
Genel Faiz Riski
Piyasa faizlerindeki değişimin tahvil ve türev pozisyonlarına etkisi
Kur Riski
Döviz Kuru Riski (FX)
Döviz kurlarındaki değişimin açık pozisyonlara etkisi
Hisse Senedi Riski
Equity Fiyat Riski
Hisse fiyatı ve endeks değişimlerinin portföye etkisi
Kredi Spread Riski
Credit Spread Riski
Kredi spreadlerindeki değişimin tahvil/CDS pozisyonlarına etkisi
VaR, Expected Shortfall ve market RWA nasıl hesaplanır
Eski rejimde sermaye VaR/stressed VaR merkezliydi. FRTB IMA’da sermaye ölçümünün merkezi %97,5 Expected Shortfall'dır; VaR ise backtesting için yaşamaya devam eder.
FRTB ayrımı: Sermaye hesabı likidite ufuklarına göre ölçeklenen ES’i; model performans testi ise 1 günlük VaR’ı kullanır.
ES neden gerekti? VaR yalnızca kuantil eşiğini verir; ötesindeki kaybın büyüklüğünü söylemez. ES, seçilen kuantil ötesindeki ortalama kaybı ölçerek kuyruk şiddetini hesaba katar. Yukarıdaki akış sadeleştirilmiştir; gerçek IMA hesabı reduced/full factor set ölçeklemesi ve çeşitlendirme kısıtları içerir.
FRTB backtesting ve çarpan: Güncel IMA’da banka geneli backtesting 1 günlük %99 VaR ile yapılır; 250 gözlemde 0–4 aşım için çarpan 1,50, 5–9 için 1,70–1,92, 10+ için 2,00’dır. Masa düzeyinde ayrıca %97,5 ve %99 VaR, APL/HPL ile test edilir; %99’da 12’den veya %97,5’te 30’dan fazla aşım masayı SA’ya düşürür. “3 + 0–1” çarpanı eski Basel 2.5 VaR rejimine aittir ve FRTB ile karıştırılmamalıdır.
FRTB güncel durum (2026): FRTB kuralları Basel metninde kesinleşmiş olsa da yürürlük takvimi ülkeye göre ayrıştı. AB'de CRR3 Ocak 2025'te yürürlüğe girdi ancak FRTB'nin sermaye gereksinimi olarak uygulanması — diğer büyük ülkelerin (özellikle ABD) gecikmesi ve eşit rekabet kaygısı nedeniyle — iki kez birer yıl ertelenerek 1 Ocak 2027'ye alındı; Haziran 2026'da Komisyon ayrıca 2027'den itibaren 3 yıllık geçici uyarlamalar kabul etti. Pratik sonuç: bankalar FRTB altyapısını (desk yapısı, PLAT, NMRF veri süreçleri) kurarken raporlama yükümlülükleri işliyor, ama sermaye etkisi henüz tam devrede değil. Validatör için ders: "hangi kural seti yürürlükte?" sorusunun cevabı tarihe ve ülkeye bağlı — model dokümantasyonunda bunu her zaman netleştir.
FRTB ile validasyonun yeni cephesi: IMA uygunluğu masa bazında backtesting ve PLAT ile sınanır. PLAT, risk-theoretical P&L ile hypothetical P&L’i karşılaştırır. Başarısız masa SA’ya geçebilir; SA’nın daha yüksek sermaye üretmesi yaygın olabilir ama garanti değildir. Modellenecek yeterli veri bulunmayan NMRF’ler “ceza” değil, ayrı stres senaryosu risk ölçüsüyle sermayelendirilir.
şok simülatörü: faiz ve kur değişiminin etkisi
Aşağıda faiz veya kur şokunun seçilmiş bir bankanın trading book P&L'ine ve sermayesine etkisini modelleyebilirsin.
Faiz Oranı Şoku
Kur Şoku
Kredi Spread Şoku
RWA Etkisi
—
mlr TL (tahmini)
Mark-to-Market Zararı
—
mlr TL
Spread bps Başına
—
mlr TL / 100bp
CVA Etkisi (tahmini)
—
mlr TL
CET1 Etkisi
—
mlr TL (FVTPL)
hedging: başarı, başarısızlık ve model riski
Hedge, bir pozisyondaki riski azaltmak için alınan ters yönlü pozisyondur. Etkin hedging piyasa riski RWA'sını ve olası kayıpları azaltır — ama hedging mükemmel değildir ve kendine özgü riskler taşır.
Hedge Yok
200 mlr TL tahvil portföyü
Modifiye süre: 4 yıl
200 baz puan faiz artışı
−16 mlr TL
Mark-to-market zarar — tam P&L etkisi
Kısmi Hedge (%50)
Aynı portföy
100 mlr TL IRS ile hedge
Aynı şok senaryosu
−8 mlr TL
Zarar yarıya indi — ama basis risk var
Tam Hedge (idealize)
200 mlr TL IRS — tam karşı pozisyon
Teorik sıfır net pozisyon
Aynı şok senaryosu
~0 mlr TL
Pratikte asla mükemmel değildir
Gerçekte "tam hedge" diye bir şey yoktur. Basis risk (hedge aracı ile korunan pozisyonun fiyat hareketi arasındaki fark), likidite riski (hedge kapatılamayabilir), model riski (değerleme modeli yanlış) ve yasal karşı taraf riski (CCR) hedgingi her zaman eksik bırakır.
Model riski ve hedging: Hedge etkinliği değerleme modeline bağlıdır. Delta, vega, gamma gibi duyarlılık ölçütleri modelden üretilir. Model yanlışsa hedge oranı yanlış hesaplanır — ve banka "korunduğunu" düşünürken aslında açık pozisyon taşıyor olabilir. Bu tam olarak piyasa riski modellerinin validasyon kapsamına giren en kritik sorudur.
anahtar çıkarımlar
piyasa riski P&L'e anlık vurur, kredi riski birikimli
FVTPL portföyündeki değer değişimleri anında P&L'e girer. Piyasa şoku gerçekleştiği gün özkaynak etkilenir. Kredi riski ise karşılık süreciyle aylarca yayılır. Bu farklı hız ve mekanizma, risk yönetiminin her iki taraf için tamamen farklı izleme araçları gerektirmesinin nedenidir.
VaR backtesting başarısı doğrudan sermaye maliyetini belirler
IMA kullanan bankalarda backtesting aşım sayısı çarpan katsayısını belirler. Modelin doğruluğu düşerse çarpan artar, RWA büyür, SYR düşer. Piyasa riski modeli validasyonu bu nedenle teknik bir egzersiz değil, doğrudan sermaye optimizasyonu meselesidir.
banking book faiz riski (IRRBB) görünmezdir ama gerçektir
Trading book gibi anlık P&L vurmaz — ama banking book'taki sabit faizli uzun vadeli aktifler faiz yükseldiğinde ekonomik değer kaybeder. SVB 2023 krizi bu riskin görmezden gelindiğinde ne kadar yıkıcı olabileceğini gösterdi. IRRBB modellerinin validasyonu tam bu boşluğu kapatır.
hedging modele bağımlıdır — model hatası "koruma yanılgısı" yaratır
Hedge oranları duyarlılık modellerinden (delta, vega, gamma) üretilir. Bu modeller yanlışsa hedge etkinliği abartılır ve banka gerçekte açık pozisyon taşırken korunduğunu düşünür. Piyasa riski validasyonunun en kritik sorusu budur.