Banking Foundations · 02
Bankada Hangi Riskler Vardır?
Bu sayfanın sonunda üç şeyi ayırabilmelisin: risk türü ile risk sürücüsü, piyasa riski ile IRRBB ve sermaye standardı ile likidite standardı.
neden risk kategorize edilir?
Önceki sayfada bankanın kredi, mevduat, ödeme ve bilanço dönüşümü faaliyetlerini gördük. Her faaliyet birden fazla risk üretir: borçlu ödeyemeyebilir, fonlama kuruyabilir, fiyatlar değişebilir veya süreçler çalışmayabilir.
Risk yönetimi bu olasılıkları ortak bir dilde tanımlamak, ölçmek, sınırlamak ve gerektiğinde sermaye ya da likidite tamponuyla karşılamakla başlar.
Buradaki yedi başlık öğretim amaçlı ana taksonomidir; eksiksiz bir liste değildir. Bankalar karşı taraf kredi riski, konsantrasyon, ülke/transfer, stratejik, davranış, siber ve benzeri riskleri ayrı veya üst kategorilerin altında izleyebilir. Sınıflandırma kurumun iş modeline göre değişir.
Aşağıdaki harita önemli bir noktayı gösteriyor: faaliyet ile risk arasında bire bir ilişki yoktur.
Kredi verme
Mevduat toplama
Vade dönüşümü (kısa fon / uzun varlık)
Menkul kıymet / treasury
Süreç & sistem
Model kullanımı
Regülatif ortam
→
→
→
→
→
→
→
Kredi + konsantrasyon + model
Likidite + IRRBB + operasyonel
IRRBB + likidite
Piyasa + karşı taraf + model
Operasyonel + siber + davranış
Model + modelin etkilediği temel risk
Uyum + hukuki + itibar
risk haritası
Her riske tıkla — kaynağı, nasıl ölçüldüğü, hangi ekibin baktığı ve gerçek bir örnek senaryoyu gör.
Kaynak
Borçlunun anapara veya faizini zamanında ödeyememesi ya da hiç ödeyememesi.
Nasıl ölçülür?
PD (temerrüt olasılığı), LGD (temerrüt halinde kayıp), EAD (maruz kalınan tutar), Expected Loss, RWA, NPL oranı.
Hangi ekip bakar?
Kredi riski yönetimi, PD/LGD/EAD model geliştirme, model validasyon, IFRS 9 modelleme.
Örnek: Faiz artış döneminde değişken faizli konut kredisi taşıyan hanehalkının aylık ödemelerinin artması, geri ödeme güçlüklerine ve temerrüt oranlarında yükselişe yol açması.
Bu riskin modellenmesi bu serinin 8–12. sayfalarının konusu. PD, LGD ve EAD ayrı ayrı işlenecek.
Kaynak
Piyasa fiyatlarındaki olumsuz hareketler: faiz oranları, döviz kurları, hisse senedi fiyatları, emtia.
Nasıl ölçülür?
VaR (Value at Risk), Expected Shortfall (ES / CVaR), stres testi, sensitivity analizi (DV01, PV01).
Hangi ekip bakar?
Piyasa riski yönetimi, treasury, trading masaları, piyasa riski model geliştirme ve validasyon.
Örnek: Ani döviz şoku sırasında döviz cinsinden açık pozisyon taşıyan banka, kur hareketinden kaynaklanan değerleme kayıplarıyla karşılaşır.
Kaynak
Kısa vadeli borçlar, ani mevduat çekişleri (bank run), piyasa likiditesinin kuruması — aktiflerin hızlıca satılamaması.
Nasıl ölçülür?
LCR (Liquidity Coverage Ratio), NSFR (Net Stable Funding Ratio), stres senaryoları altında nakit çıkışı projeksiyonu.
Hangi ekip bakar?
Treasury, ALM, likidite riski yönetimi. Regülatöre doğrudan raporlama yapılan bir risk kategorisi.
Örnek: 2008 küresel krizi sırasında bankalararası para piyasaları günler içinde kurudu; kısa vadeli fonlamaya bağımlı bankalar likidite krizine girdi.
LCR ve NSFR, Basel III'ün getirdiği iki temel likidite tamponudur. 19. sayfada (bankacılık rasyoları) tekrar ele alınacak.
Kaynak
Faiz oranlarının değişmesiyle birlikte, kısa vadeli borçlanıp uzun vadeli borç veren bankanın ekonomik değeri veya net faiz geliri etkilenmesi.
Nasıl ölçülür?
EVE duyarlılığı (özkaynağın ekonomik değeri), NII duyarlılığı (net faiz geliri), yeniden fiyatlama boşluğu ve faiz şok senaryoları.
Hangi ekip bakar?
ALM/treasury riski, bağımsız risk yönetimi, model geliştirme ve validasyon. Vadesiz mevduat davranışı önemli bir varsayım alanıdır.
Örnek: Faizlerin hızla arttığı dönemde mevduat maliyeti kredi getirisinden daha hızlı yeniden fiyatlanırsa net faiz geliri sıkışabilir; sabit faizli uzun vadeli varlıkların ekonomik değeri de düşebilir.
NMD (vadesiz mevduat) davranış varsayımları, bakiyelerin ne kadar kalıcı olduğu ve faiz değişimine ne hızla tepki verdiği konusunda önemlidir. Bu varsayımlar EVE ve NII ölçümlerini ciddi biçimde etkileyebilir.
Kaynak
Yetersiz veya başarısız iç süreçler, insan hataları, sistem arızaları, dış olaylar (siber saldırı, doğal afet, dolandırıcılık).
Nasıl ölçülür?
İç kayıp verisi, senaryo analizi, kontrol değerlendirmeleri ve temel risk göstergeleri (KRI). Basel'in güncel sermaye standardı eski BIA/TSA/AMA setini tek bir standardize yaklaşımla değiştirdi. Basel formülünde BIC × ILM kullanılır; ancak denetim otoritesi ILM'yi 1'e sabitleme ulusal takdirine sahiptir.
Hangi ekip bakar?
Operasyonel risk yönetimi, uyum (compliance), bilgi güvenliği, iş sürekliliği ekipleri.
Örnek: Bir muhasebe sistemindeki yazılım hatası nedeniyle binlerce kredi kaydının yanlış sınıflandırılması, hem düzeltme maliyeti hem de regülatör cezası doğurur.
Kaynak
Yanlış model kurgusu, hatalı veri, modelin amacı dışında kullanılması, zamanla bozulan model performansı (drift).
Nasıl ölçülür?
Tek bir evrensel oranı yoktur. Model envanteri, önemlilik sınıfı, validasyon bulguları, limit aşımları, performans ve kullanım ihlalleri birlikte izlenir.
Hangi ekip bakar?
Model sahibi ve kullanıcılar, geliştirme, model risk yönetimi, bağımsız validasyon ve iç denetim farklı sorumluluklar taşır. Organizasyon şeması bankaya göre değişse de validasyonun geliştirme ve kullanımdan etkili biçimde bağımsız olması beklenir.
Örnek: Yanlış kalibre edilmiş bir PD modeli, gerçekte daha riskli olan müşterilere düşük temerrüt olasılığı atıyor; banka hem yetersiz karşılık ayırıyor hem yanlış sermaye hesaplıyor.
Bağımsız validasyon model riski yönetiminin temel kontrolüdür; ancak model riskinin tek sahibi değildir. Modeli geliştiren, kullanan, onaylayan ve izleyen tarafların da sorumluluğu vardır.
Kaynak
Mevzuata aykırılık, mali suç kontrollerindeki eksikler, müşteriye adil davranmama veya güveni zedeleyen olaylar. Uyum, davranış ve itibar riskleri aynı şey değildir; birbirini tetikleyebilir.
Nasıl ölçülür?
Uyum ihlalleri, şikâyetler, para cezaları, müşteri kaybı, medya göstergeleri ve kontrol bulguları izlenir. Özellikle itibar için tek ve kesin bir ölçü bulunmaz.
Hangi ekip bakar?
İş birimleri, uyum, finansal suçlarla mücadele, hukuk, risk yönetimi ve üst yönetim. Türkiye'de KVKK; sınır ötesi faaliyetlerde ilgili diğer veri koruma kuralları dikkate alınır.
Örnek: AML (kara para aklamayla mücadele) prosedürlerinin ihlali nedeniyle verilen büyük para cezaları, bankanın hem mali hem itibar kaybına yol açar.
Çapraz kesen sürücü — iklim riski. Basel Komitesi fiziksel ve geçiş risklerini, kredi, piyasa, likidite ve operasyonel risk gibi geleneksel kategorilere aktarılan risk sürücüleri olarak ele alır. Türkiye'de BDDK da Mart 2025'te iklimle bağlantılı finansal risklerin yönetişimi ve ölçümüne ilişkin iyi uygulama rehberi yayımladı. Validasyon sorusu şudur: “İklim varsayımı hangi modele, hangi aktarım kanalıyla giriyor ve belirsizlik nasıl yönetiliyor?”
hangi riskler Basel'in altında?
Tüm riskler eşit regülatör ilgiye maruz değildir. Basel çerçevesi bazı risklere zorunlu minimum sermaye (Pillar 1) gerektirirken, diğerlerini denetim sürecine (Pillar 2) bırakır.
Pillar 1 — Minimum Sermaye
Kredi Riski
Piyasa Riski
Operasyonel Risk
CVA Riski (karşı taraf değerleme)
Pillar 1 Dışında — Denetim Süreci & Ayrı Standartlar
Faiz Oranı Riski (IRRBB)
Likidite Riski (LCR/NSFR)
Model Riski
Konsantrasyon Riski
Pillar 1'de kredi, piyasa/CVA ve operasyonel risk için asgari sermaye hesapları vardır; kullanılabilen yöntem her riskte aynı değildir. Sağ kutu homojen değildir: IRRBB, model riski ve konsantrasyon riski Pillar 2 gözetiminde ele alınabilir. Likidite farklıdır: LCR ve NSFR sermaye oranı değil, ayrı ve bağlayıcı likidite standartlarıdır. Bu ayrım 5–7. sayfalarda derinleşecek.
Türkiye bağlamı. Basel standartları doğrudan kanun değildir; BDDK'nın ulusal mevzuata aktardığı hükümler bağlayıcıdır. Sermaye yeterliliği, iç sistemler/İSEDES, likidite, IRRBB ve diğer riskler farklı yönetmelik ve rehberlerle uygulanır. Bu nedenle “Basel'de var” ile “Türkiye'de aynı tarihte ve aynı seçeneklerle yürürlükte” ifadeleri eş anlamlı değildir.
Çerçeve kaynağı: Basel Framework — 1 Ocak 2026 itibarıyla güncel sürüm. Türkiye düzenlemeleri: BDDK mevzuat listesi.
riskler birbirini nasıl besler?
Riskleri ayrı kutulara koyup ölçeriz — ama gerçek krizlerde tek bir risk nadiren yalnız kalır. Bir risk tetiklenince diğerlerini domino gibi devirir. Aşağıdaki zincir, tipik bir banka stres senaryosunun nasıl yayıldığını gösteriyor. Her adıma tıkla — hangi risk türünün devreye girdiğini ve validasyon açısından neden önemli olduğunu gör.
↓
↓
↓
↓
Bir adıma tıkla — zincirin o halkasını ve validasyon açısından neden kritik olduğunu açar.
Bu nedenle tek bir modelin bağımsız performans testi yeterli olmayabilir. Stres testi ve toplulaştırma çerçevesi; PD, LGD, EAD, piyasa ve likidite varsayımlarının ortak senaryoda tutarlı çalışıp çalışmadığını ayrıca değerlendirmelidir.
bu sayfadan götürülecekler
her faaliyet bir risk doğurur
Kredi vermek kredi riski, mevduat toplamak likidite ve faiz oranı riski, alım-satım yapmak piyasa riski demektir. Risk kaçınılmazdır, yönetilir.
riskler birbirini besler
Bir kriz genellikle tek bir riskten başlar, diğerlerini tetikler. Kredi bozulması → likidite baskısı → itibar hasarı → daha fazla fon çıkışı zinciri klasik bir örnektir.
model riski herkese ait
Diğer riskler farklı ekiplerin "sahası"dır. Model riski çapraz kesim: PD, LGD, EAD, IRRBB, VaR — hepsi model içerir, hepsi hatalı olabilir.
her risk aynı araçla karşılanmaz
Pillar 1 sermaye, Pillar 2 gözetim ve LCR/NSFR likidite standardı farklı araçlardır. Pillar 1 dışında olmak, düzenleme veya yönetim dışında olmak değildir.
Sıradaki adım: Bu risklere kimin baktığı, hangi rolün yönettiği, kimin gözettiği ve kimin bağımsız güvence verdiği — güncel Three Lines Model.