Ürün satan bir şirketten farklı olarak banka zaman ve likidite satar. Bugün birikimi olan insanlardan para alır, bugün paraya ihtiyacı olan insanlara verir. Bu iki taraf arasındaki fiyat farkı — faiz marjı — bankanın temel gelir motorudur.
Ama banka salt bir aracı değildir. Kredi riskini üstlenir: borçlu geri ödeyemeyebilir. Likidite riskini üstlenir: mevduat sahipleri aynı anda parasını isteyebilir. Faiz oranı riskini üstlenir: kısa vadeli borçlanıp uzun vadeli borç verdiği için faizler tersine döndüğünde sıkışır. Risk yönetimi tam bu noktada başlar.
Bankalar kısa vadeli borçlanır — mevduat genellikle vadesizdir ya da kısa vadelidir — fakat uzun vadeli borç verir. Bu "vade uyumsuzluğu" hem kazanç modelini hem de temel kırılganlığı oluşturur.
ne alır?
Mevduat sahiplerinden fon. Tahvil ihraç ederek piyasadan fon. Merkez Bankası'ndan kısa vadeli kaynak.
Mekanizma üç aktörden oluşur. Rakamlar gerçek zamanlı güncellenir — aşağıdaki simülatörde faizleri değiştirdiğinde bu diyagram da güncellenir.
Fon Sağlayan
Mevduat Sahibi
Birikimini yatırır, faiz alır
mevduat →
← faiz %12
Aracı & Risk Üstlenici
BANKA
Marj: %4
→ kredi
faiz %16 →
Fon Kullanan
Kredi Müşterisi
Krediyi kullanır, faiz öder
Kredi faizinin dağılımı
Mevduat Maliyeti
Net Marj
Bu diyagramın özeti: banka, iki taraf arasındaki fiyat farkından para kazanır. Mevduat sahibi düşük faiz alır çünkü riski bankaya devreder. Kredi müşterisi yüksek faiz öder çünkü likiditeye hemen erişir ve riski bankaya yükler.
bilanço: aktif ve pasif
Bir bankanın bilançosu her zaman iki taraftır. Pasif — bankayı kim fonluyor. Aktif — bu fonlar nerede kullanılıyor. Her iki taraf her zaman eşittir: Aktif = Borç + Özkaynak.
Pasif — Kim Fonluyor?
Mevduat
~70%
Piyasa Borçlanması
~18%
Özkaynaklar
~8%
Diğer Yükümlülükler
~4%
Özkaynaklar yalnızca ~%8. Bu kaldıraç bankanın hem gücü hem kırılganlığı. Basel sermaye çerçevesi bu noktaya odaklanır.
Aktif — Para Nerede?
Krediler
~60%
Menkul Kıymetler
~25%
MB / Nakit
~10%
Sabit Varlıklar / Diğer
~5%
Krediler en büyük aktif kalemidir. Kredi riski modelleri (PD, LGD, EAD) bu kalemin risk ağırlığını belirler.
Not: Oranlar tipik bir Türk bankasına yakın şematik değerlerdir, bilanço yapısı bankadan bankaya önemli ölçüde farklılaşır.
gelir kaynakları
Banka yalnızca faiz geliriyle yaşamaz. Üç ana gelir kolu vardır.
net faiz geliri (NII)
Kredilerden alınan faiz ile mevduata ödenen faiz arasındaki farktır. Büyük bankalar için toplam gelirin %60–75'ini oluşturabilir. Net Faiz Marjı (NIM) bu farkın toplam faiz getirili aktiflere oranıdır.
faiz geliri
Kredi faizi, menkul kıymet faizi, Merkez Bankası nezdindeki fonlar. Bankanın "ne kadar alacağı".
faiz gideri
Mevduat faizi, bono ve tahvil maliyeti, repo faizi. Bankanın "ne kadar ödeyeceği".
NIM = Net Faiz Geliri / Ortalama Faiz Getirili Aktifler. Aşağıdaki simülatörde bunu hesaplayabilirsin.
ücret & komisyon gelirleri (fee income)
Faiz riskinden bağımsız gelirlerdir. Piyasa faizleri ne olursa olsun tahsil edilir. Bu oran yüksek olan bankalar faiz oynaklığına daha az maruzdir.
ödeme & kart gelirleri
Kredi kartı işlem ücretleri, havale komisyonu, POS gelirleri, üyelik ücretleri.
ticari bankacılık hizmetleri
Teminat mektubu, akreditif, dış ticaret komisyonları. Müşteriye hizmet veriliyor, risk üstlenilmiyor.
aracılık & yatırım gelirleri
Yatırım fonu, sigorta, menkul kıymet aracılığı komisyonları. Bankacılıkta giderek büyüyen bir kalem.
treasury gelirleri
Bankanın kendi menkul kıymet portföyü üzerinden elde ettiği kazanımlar. Alım-satım karları, döviz pozisyonu gelirleri, türev ürün gelirleri bu kapsamdadır.
ALM — aktif pasif yönetimi
Treasury, bankanın bilanço faiz riskini de yönetir. Kısa vadeli borçlanıp uzun vadeli yatırım yapmanın yarattığı faiz oranı riskini ölçer ve korur. NMD modeli tam bu alanda kullanılır.
Treasury gelirleri piyasaya bağımlı olduğu için en değişken gelir koludur. İyi bir yılda net kara önemli katkı sağlar, kötü bir yılda kayıpları büyütebilir.
faiz marjı simülatörü
Mevduat ve kredi faizlerini değiştir, bankanın ne kadar net faiz geliri yaratabileceğini gör. Yukarıdaki akış diyagramı da güncellenir.
Mevduat Faizi%12
Kredi Faizi%16
Kredi Hacmi (Milyar ₺)100
Net Faiz Marjı
%4.0
Yıllık Net Faiz Geliri
₺4.0B
Durum
Sağlıklı
Kredi faizinin dağılımı
Mevduat Maliyeti
Net Marj
%4 NIM makul bir aralıkta. Kredi zararları ve operasyon giderleri sonrası net karlılık sağlanabilir.
bu sayfadan götürülecekler
banka bir aracıdır
Fon fazlası olanlardan alır, fon açığı olanlara verir. Temel değeri bu köprüyü kurmak ve riski üstlenmektir.
gelir = marj × hacim
Net faiz geliri tek bir sezgiyle ifade edilebilir: faiz farkı çarpı kullandırılan hacim.
kaldıraç hem fırsat hem kırılganlık
Özkaynaklar bilançonun küçük bir parçası. Bu büyüme imkânı yarattığı gibi, şok geldiğinde zararı katlar.
vade uyumsuzluğu kaçınılmaz
Kısa borçlanıp uzun borç vermek bankanın kazanç modelidir. Aynı zamanda hem likidite hem faiz riskinin kaynağı.
Sıradaki adım: Bu iş modelinin hangi riskleri doğurduğunu görmek. Kredi riski, piyasa riski, likidite riski — hepsinin kökü burada.