Bu sayfanın sonunda üç ayrımı kurabilmelisin: kredi ile mevduat nasıl birlikte oluşur, bilanço ile sermaye oranı neden aynı şey değildir ve spread ile NIM neden karıştırılmamalıdır.
bankanın iş modeli
İlk soru şu olsun: bir banka ne satar?
Ürün satan bir şirketten farklı olarak banka zaman, likidite, güven ve ödeme hizmeti sunar. Tasarrufları güvenli ve kullanılabilir tutar; uygun gördüğü müşterilere bugün harcayabilecekleri satın alma gücü sağlar; ödemelerin hesaplar arasında akmasını mümkün kılar.
Banka yalnızca mevduatı alıp aynı parayı başkasına veren bir kasa değildir. Kredi verdiğinde bilançosunda eş zamanlı olarak bir kredi alacağı ve müşterinin hesabında bir mevduat yaratır. Bununla birlikte sınırsız kredi veremez: sermaye, likidite, fonlama maliyeti, kredi talebi, risk iştahı ve düzenlemeler sınır oluşturur.
Bu iş kredi riski doğurur: borçlu geri ödeyemeyebilir. Likidite riski doğurur: mevduat sahipleri beklenenden hızlı para çekebilir. Faiz oranı riski doğurur: varlıklarla yükümlülüklerin vade ve yeniden fiyatlama zamanları farklıdır. Risk yönetimi tam bu noktada başlar.
Bankalar çoğu zaman kısa vadede çekilebilen mevduatla daha uzun vadeli kredi ve menkul kıymetleri finanse eder. Bu vade ve yeniden fiyatlama uyumsuzluğu hem gelir fırsatı hem de kırılganlık yaratır. 2023'te Silicon Valley Bank'ın uzun vadeli sabit faizli menkul kıymetlerindeki değer kaybı, yüksek sigortasız mevduat yoğunluğu ve çok hızlı mevduat çıkışı birleşti; banka 10 Mart'ta kapatıldı.
Mevduat ve katılım fonu. Bankalararası borçlanma, repo ve ihraç edilen menkul kıymetler. Gerektiğinde merkez bankası imkânları.
ne satar?
Kredi — bireysel, KOBİ ve kurumsal. Ödeme altyapısı, saklama, garanti ve diğer finansal hizmetler.
nasıl kazanır?
Net faiz geliri. Ücret ve komisyonlar. Ticari işlemler ile diğer faaliyet gelirleri.
nasıl kaybeder?
Kredi zararları, pahalanan fonlama, piyasa hareketleri, likidite sıkışması ve operasyonel olaylar kârı azaltabilir.
fonlama ve gelir nasıl akar?
Aşağıdaki şema bankanın fonlama bakışını gösterir. Mevduat bankaya istikrarlı bir kaynak sağlar; krediler faiz getirir. Ancak bu, her kredinin önceden yatırılmış belirli bir mevduat paketinden çıktığı anlamına gelmez. Bir sonraki bölüm kredi anında bilançoda ne olduğunu gösteriyor.
Fon Sağlayan
Mevduat Sahibi
Birikimini yatırır, faiz alır
mevduat →
← faiz %20
Aracı & Risk Üstlenici
BANKA
Basit spread: %10
→ kredi
faiz %30 →
Fon Kullanan
Kredi Müşterisi
Krediyi kullanır, faiz öder
Kredi faizinin dağılımı
Mevduat Maliyeti
Basit Spread
Bankanın faiz geliri yalnızca iki ilan edilmiş oran arasındaki fark değildir. Hangi hacmin hangi vadede yeniden fiyatlandığı, zorunlu karşılıklar, geri ödemeyen krediler, faizsiz fonlama ve korunma işlemleri sonucu değiştirir. Bu nedenle kredi faizi − mevduat faizi bir spread'dir; gerçek NIM değildir.
Türkiye'de sigorta kapsamına giren mevduat ve katılım fonları 2026 yılında, her bir kişi için her bir bankada 1.200.000 TL'ye kadar TMSF güvencesindedir. Kapsam hesap türüne ve mevzuattaki koşullara bağlıdır; limiti aşan tutar otomatik olarak sigortalı değildir.
Banka müşteriye kredi açtığında iki kayıt aynı anda oluşur: bankanın aktifinde kredi alacağı, pasifinde ise müşterinin kullanabileceği mevduat artar. Böylece bilanço iki tarafta da aynı tutarda büyür.
Aktif — bankanın alacağı
Başlangıç aktifleri1.000
+ Yeni kredi100
Yeni aktif toplamı1.100
Pasif — müşterinin parası
Başlangıç pasifleri1.000
+ Yeni mevduat100
Yeni pasif toplamı1.100
Tutarlar milyon TL · Aktif = Pasif + Özkaynak eşitliği korunur.
Müşteri parayı başka bir bankaya gönderirse mevduat da o bankaya geçer; ilk banka ödemeyi rezerv veya başka fonlama kaynaklarıyla tamamlar. Bu yüzden kredi yaratımı muhasebenin başlangıcıdır, fonlama ve likidite ihtiyacının sonu değildir.
Önemli sınır: “Banka kredi vererek mevduat yaratır” demek, bankanın bedelsiz ya da sınırsız para yaratabildiği anlamına gelmez. Sermaye yeterliliği, likidite, kredi riski, kârlılık, müşteri talebi ve düzenlemeler birlikte sınır koyar.
Bir bankanın bilançosu her zaman iki taraftır. Pasif — bankayı kim fonluyor. Aktif — bu fonlar nerede kullanılıyor. Her iki taraf her zaman eşittir: Aktif = Borç + Özkaynak.
Pasif — Kim Fonluyor?
Mevduat
%58
Bankalara Borçlar
%11
Repo + İhraçlar
%9
Özkaynaklar
%9
Diğer
%13
Özkaynaklar toplam bilançonun %9'u. Bu oran, aşağıda açıklanan sermaye yeterliliği oranıyla aynı ölçü değildir.
Aktif — Para Nerede?
Krediler
%49
Menkul Kıymetler
%15
TCMB / Zorunlu Karşılık
%15
Nakit + Bankalar
%6
Diğer
%15
Krediler en büyük aktif kalemidir. Kredi riski; karşılık, fiyatlama ve sermaye ihtiyacı açısından yakından ölçülür.
Oranlar Türk bankacılık sektörünün Aralık 2025 toplamlarından yuvarlanmıştır; tek tek bankaların yapısı önemli ölçüde farklılaşabilir.
Türkiye bağlamı. Aralık 2025'te yabancı para mevduatın toplam mevduata oranı %39, yabancı para kredilerin toplam kredilere oranı %37 idi. Bilanço içindeki açık yabancı para pozisyonları çoğunlukla bilanço dışı türevlerle dengelenir; yalnızca bilanço içindeki döviz kalemlerine bakmak bankanın net kur riskini göstermez.
İki oranı karıştırma: Özkaynak / toplam aktif kaldıraç hakkında kaba fikir verir. Sermaye Yeterliliği Oranı ise yasal özkaynağı risk ağırlıklı varlıklara böler. BDDK çerçevesinde yasal taban %8, gözetim hedefi %12'dir; bankaya özgü ilave tamponlar bulunabilir. Aralık 2025 sektör oranı %19,69'du. Ayrıntı 06. sayfada açılıyor.
Banka yalnızca faiz geliriyle yaşamaz. Üç ana gelir kolu vardır.
net faiz geliri (NII)
Tüm faiz gelirleri ile tüm faiz giderleri arasındaki farktır. Yalnızca kredi ve mevduatı değil, menkul kıymetleri, repo ve diğer faizli bilanço kalemlerini de kapsar. Net Faiz Marjı (NIM), net faiz gelirinin ortalama faiz getirili aktiflere oranıdır.
faiz geliri
Kredi faizi, menkul kıymet faizi, Merkez Bankası nezdindeki fonlar. Bankanın "ne kadar alacağı".
faiz gideri
Mevduat faizi, bono ve tahvil maliyeti, repo faizi. Bankanın "ne kadar ödeyeceği".
NIM = Net Faiz Geliri / Ortalama Faiz Getirili Aktifler. Aşağıdaki simülatör NIM'i değil, daha basit olan kredi–mevduat spread'ini gösterir.
ücret & komisyon gelirleri (fee income)
Doğrudan faiz marjı olmayan gelirlerdir. İşlem hacmi, müşteri davranışı, rekabet ve düzenlemelerden etkilenir; bu yüzden “risksiz” ya da faiz ortamından bütünüyle bağımsız değildir. Yine de gelir kaynaklarını çeşitlendirebilir.
ödeme & kart gelirleri
Kredi kartı işlem ücretleri, havale komisyonu, POS gelirleri, üyelik ücretleri.
ticari bankacılık hizmetleri
Teminat mektubu, akreditif ve dış ticaret komisyonları. Bunların bir bölümü bilanço dışında kredi riski doğurur; komisyon geliri alınması risk olmadığı anlamına gelmez.
aracılık & yatırım gelirleri
Yatırım fonu, sigorta, menkul kıymet aracılığı komisyonları. Bankacılıkta giderek büyüyen bir kalem.
treasury gelirleri
Menkul kıymet, döviz ve türev işlemlerinden doğan net sonuçları kapsar. Bu kalem kazanç da zarar da yazabilir; muhasebe sınıflandırmasına göre faiz gelirinin içinde veya ticari kâr/zararda görülebilir.
ALM — aktif pasif yönetimi
Aktif-pasif yönetimi; faiz, likidite ve kur riskini bütün bilanço üzerinden izler. Vadesiz mevduatların davranışı, yeniden fiyatlama boşlukları ve korunma işlemleri bu alanın önemli parçalarıdır.
Ticari sonuçlar piyasa hareketlerine duyarlıdır. Ancak “treasury” yalnızca alım-satım kârı üreten masa değildir; bankanın likiditesini ve bilanço riskini yönetme görevi de vardır.
spread simülatörü
Basitleştirilmiş bir kredi–mevduat portföyünde faiz farkının yıllık gelire etkisini gör. Oranlar güncel piyasa teklifi değil, öğretim amaçlı senaryo girdileridir. Yukarıdaki fonlama şeması da eş zamanlı güncellenir.
Varsayım seti. Kredi bakiyesi ile mevduat bakiyesi eşit ve yıl boyunca sabit; faizler değişmiyor; temerrüt, zorunlu karşılık, komisyon, vergi, korunma işlemi ve operasyon gideri yok. Bu nedenle sonuç NIM veya net kâr değil, yalnızca basitleştirilmiş net faiz geliridir.
%20
%30
100
Basit Spread
%10,0
Basitleştirilmiş Yıllık Gelir
₺10,0 mlr
Durum
Pozitif
Kredi faizinin dağılımı
Mevduat Maliyeti
Basit Spread
Pozitif spread faiz geliri üretir; bunun net kâra dönüşüp dönüşmeyeceği kredi zararları, diğer fonlama kalemleri ve giderlere bağlıdır.
bu sayfadan götürülecekler
banka bilançosunu dönüştürür
Kredi verdiğinde aktifinde kredi, pasifinde mevduat yaratır; sonrasında fonlama, likidite ve sermaye kısıtlarını yönetir.
spread, NIM değildir
Kredi faizi eksi mevduat faizi öğretici bir başlangıçtır. Gerçek NIM tüm faizli bilanço ve ortalama hacimleri içerir.
kaldıraç hem fırsat hem kırılganlık
Özkaynaklar bilançonun küçük bir parçası. Bu büyüme imkânı yarattığı gibi, şok geldiğinde zararı katlar.
uyumsuzluk yönetilmelidir
Vade ve yeniden fiyatlama farkları gelir yaratabilir; aynı zamanda likidite ve faiz oranı riskinin kaynağıdır.
Sıradaki adım: Bu iş modelinin hangi riskleri doğurduğunu görmek. Kredi riski, piyasa riski, likidite riski — hepsinin kökü burada.