IRRBB: ekonomik değer ve faiz geliri
Bankacılık hesaplarındaki faiz riski, ekonomik değer ve faiz geliri üzerinden iki farklı bakışla incelenir. Bilanço yapısı ve davranışsal varsayımlar sonuçları birlikte belirler.
01 · IRRBB Çerçevesi
IRRBB, bankanın bankacılık kitabında (banking book) taşıdığı varlık ve yükümlülüklerin faiz oranı değişimlerine duyarlılığını ölçer. Trading book'tan farklı olarak buradaki pozisyonlar piyasaya gerçek zamanlı işaretlenmez ama ekonomik değer üzerindeki etki gerçektir.
Uzun vadeli sabit faizli konut kredisi portföyü olan bir banka, faiz yükseldiğinde EVE'de büyük kayıp gösterir (uzun varlıkların değeri düşer). Ama NII kısa vadede stabil kalır çünkü mevcut kredilerden sabit faiz gelmeye devam eder. Yalnızca EVE'ye bakmak kazanç riskini, yalnızca NII'ya bakmak ekonomik değer riskini gizler. Regülatör her ikisini birden ister.
Paneldeki %10 ve %20 renk sınırları örnek görsel bantlardır; düzenleyici eşikler değildir. Gerçek SOT hesabı için para birimi ve vade bazlı yeniden değerleme gerekir.
02 · EVE Mekaniği & Dollar Duration Gap
EVE, tüm bankacılık kitabı nakit akışlarının faiz şoku uygulanmış eğriyle iskonto edilmesiyle hesaplanır. Şok öncesi ve sonrası EVE farkı, ΔEVE'dir.
| Senaryo | ΔEVE (mrd) | / T1 |
|---|
03 · Altı faiz şoku: şekil ve uygulama
Paralel yukarı/aşağı, dikleşme, yataylaşma ve kısa uç yukarı/aşağı şokları farklı yeniden fiyatlama profillerini sınar. Gerçek EVE hesabında her nakit akışının vadesine ve para birimine uygun şok uygulanır.
| Şok | Eğri şekli | Sonucu belirleyen |
|---|---|---|
| Paralel yukarı / aşağı | Vadeler boyunca aynı yönde hareket | Varlık ve yükümlülüklerin net faiz duyarlılığı |
| Dikleşme / yataylaşma | Kısa ve uzun uçların göreli hareketi | Vade dilimleri arasındaki pozisyon dağılımı |
| Kısa uç yukarı / aşağı | Kısa vadede güçlü, vadeyle azalan etki | Yakın tarihli nakit akışı ve yeniden fiyatlama |
Yukarıdaki duration-gap paneli, şekil etkilerini yalnızca örnek etkin şoklarla temsil eder: paralel ±200 bp, dikleşme/yataylaşma ±60 bp ve kısa uç ±80 bp. Tek bir duration farkı gerçek bir eğri bükülmesini açıklamaya yetmez; bu tutarlar düzenleyici şok tablosu değildir.
04 · NII Mekaniği & Repricing Gap
NII duyarlılığı, 12 aylık ufukta faiz değişiminin net faiz gelirine etkisini ölçer. Temel araç repricing gap'tir: her vade sepetinde yeniden fiyatlanacak varlık ve yükümlülükler arasındaki fark.
Aşağıdaki görsel, tipik bir bankanın repricing gap profilini göstermektedir. Pozitif gap → faiz artışı NII'yi artırır (varlıklar daha hızlı yeniden fiyatlanıyor).
Kısa vadede negatif gap (1-3M, 3-6M): yükümlülükler daha hızlı yeniden fiyatlanır → faiz artışı NII'yi kısa vadede baskılar. Orta ve uzun vadede pozitif gap: varlıklar daha hızlı → faiz artışı NII'yi uzun vadede artırır.
Uzun vadeli sabit faizli varlık portföyü: EVE açısından riskli (yüksek duration gap), ama NII açısından faiz yükseldiğinde kısa vadede stabil kalır (uzun vadeli faiz geliri devam eder). Kısa vadeli değişken faizli kredi: EVE açısından güvenli, NII açısından riskli. Bir banka EVE'yi iyileştirmek için durasyon kısaltırsa NII duyarlılığı artar — tersine senaryo için. Bu gerilim validatörün en sık sorgulaması gereken yapısal karardır.
05 · Davranışsal Varsayımlar — NMD & Ön Ödeme
IRRBB hesaplamasında en büyük model belirsizliği vadesiz mevduatlarda (NMD) yatar. Vadesiz mevduatın modele girecek vadesi, bankanın seçimine bırakılmıştır. Bu seçim ΔEVE ve NII'yi dramatik şekilde değiştirir.
| Varsayım | EBA GL Kısıtı | Seçim Etkisi |
|---|---|---|
| Core NMD ortalama ömrü (perakende, işlemsel) | Maks. 5 yıl | 5Y seçimi ΔEVE'yi minimize eder (uzun liability) — daha avantajlı ama daha riskli |
| Core NMD tavanları — diğer kategoriler | Perakende işlemsel-olmayan 4.5 yıl · toptan (wholesale) 4 yıl | Tavanlar kategoriye özgüdür; non-core NMD ise gecelik (overnight) vadeye atanır — uzun vade seçeneği yoktur |
| NMD hacim stabilitesi | Stres senaryosu zorunlu | Mevduat kaçışı varsayımı (run-off) hem EVE hem NII'yi kötüleştirir |
| Konut kredisi ön ödeme | Model gerekli | Ön ödeme hızlanırsa uzun varlıkların efektif durasyonu kısalır — EVE farklılaşır |
| İşletme hesabı faiz spread | Ampirik kanıt gerekli | Piyasa faizi arttığında vadesiz mevduata ne kadar yansıtılıyor? Düşük beta → uzun efektif vade |
1.000 mrd TRY vadesiz mevduat için vade varsayımını 1Y'den 4Y'ye çıkarmak, liability duration'ını ~3 yıl artırır → dollar duration gap ~3.000 mrd TRY azalır → ΔEVE (200bp şokta) yaklaşık ~60 mrd TRY olumlu etkilenir. Bu fark, bazı bankalar için outlier sınırının üstü-altı demektir. Validatörün bu varsayımı ampirik verilerle desteklenmesi gerektiğini sorgulaması şarttır.
06 · Validasyon Perspektifi
Cash flow haritalama: Her enstrüman doğru vade sepetine atanmış mı? Değişken faizli kredi repricing tarihi mi kullanılıyor, vade tarihi mi? Bu fark büyük portföylerde anlamlıdır.
Convexity: A2'de gördüğümüz gibi, büyük şoklarda duration yaklaşımı yetersizdir. Özellikle uzun vadeli sabit faizli portföylerde convexity düzeltmesi şart. Model bunu kapsıyor mu?
Taban (floor): Paralel aşağı şokunda negatif faiz oluşabilir mi? Model bunu sıfırla ya da belirlenen minimum ile sınırlıyor mu? Hangi mantık?
Çekirdek / çekirdek dışı ayrımı: Segmentasyon ampirik mi, subjektif mi? Müşteri davranışı verisiyle destekleniyor mu? Pandemi gibi stres dönemlerinde NMD davranışı test edildi mi?
Faiz geçiş katsayısı (beta): Piyasa faizi değiştiğinde vadesiz mevduata ne kadarı yansıyor? Bu beta sabit mi değişken mi? Stres dönemlerinde beta davranışı sorgulanmalı.
EBA kısıt uyumu: Ortalama ömür sınırları aşılmış mı? Her vadesiz mevduat segmentinin ağırlıklı ortalama ömrü hesaplanmış mı? Belgelenmiş mi?
Statik vs dinamik: Statik balance sheet varsayımı (mevcut pozisyonlar sabit tutulur) mı yoksa dinamik (yeni iş ekleniyor) mi? EBA, standart outlier testi için statik B/S'yi tercih eder ama iç yönetim için dinamik daha gerçekçidir.
NII outlier test (SOT): EBA, EVE SOT'a ek olarak bir NII SOT tanımladı (RTS, EBA/RTS/2022/10). Eşik: 1 yıllık NII'da "büyük düşüş" = Tier 1 sermayenin %5'inden fazla kayıp (paralel ↑/↓ şoklarının en kötüsü). Bu seviye, yüksek faiz ortamı nedeniyle orijinal %2.5'ten %5'e yükseltildi. Not: eşik aşımı otomatik yaptırım getirmez, denetim diyaloğunu tetikler. EVE SOT ise Tier 1'in %15'i. Banka her iki SOT'u da hesaplıyor ve raporluyor mu?
Kavramları netleştirmek
EVE ile NII neden birlikte izlenir?
EVE uzun vadeli ekonomik değer etkisini, NII ise daha kısa ufukta kazanç etkisini yakalar.
NMD varsayımı neden kritiktir?
Sözleşmesel vadesi olmayan mevduatın davranışsal vadesi ve yeniden fiyatlaması hem EVE’yi hem NII’ı değiştirir.
2026 değişikliğinin özü nedir?
BCBS şok kalibrasyonu güncel veri, yerel şok faktörleri ve daha ihtiyatlı yüzdelik ile yenilendi.
Birincil kaynaklar ve güncellik
Örnek ve anlatım revizyonu: 9 Eylül 2026. Düzenleyici kapsam ve yürürlük tarihi kurumun yargı alanına göre ayrıca doğrulanmalıdır.