Normal koşullarda model iyi çalışıyor. Ya işsizlik %5 artarsa? Ya faiz 500 baz puan yükselirse? Stres testi, modelin ve portföyün "kötü senaryoda ne kadar dayanabilir?" sorusunu sayısal hale getirir.
Stres testi, olağandışı ama makul (plausible) makroekonomik koşullar altında portföyün nasıl davranacağını tahmin eder. Zincir şöyle işler: makro değişkenler şok alır → bu şoklar uydu model (satellite model) aracılığıyla PD çarpanına dönüşür → stresli PD, baz PD ile karşılaştırılır → LGD ve EAD ile birleştirilince stresli ECL elde edilir.
Uydu model: GSYİH büyümesi, işsizlik, faiz, kur gibi makro değişkenlerin PD üzerindeki etkisini tahmin eden bir regresyon modelidir. Basit formda: ln(PD_t) = α + β₁·ΔGSYH + β₂·ΔUnemp + β₃·ΔRate + ε. Katsayılar (β) her portföy segmentinin makro duyarlılığını yansıtır.
PD çarpanı: PD_stressed / PD_base oranıdır. Çarpan 1.0 = değişim yok; 2.0 = PD ikiye katlandı; 3.5 = üç buçuk kat artış. Şiddetli senaryolarda kurumsal ve KOBİ portföyleri genellikle bireysel portföylerden daha yüksek çarpan gösterir.
Stres testi, tahmin değil soru sormak için kullanılır: "Bu senaryo gerçekleşirse ne olur?" Doğru cevap her zaman mümkün değil, ama doğru soruyu sormak sermeye tamponları, kredi politikası ve risk iştahı kararlarını besler.
artifact — makro senaryo PD çarpanı hesaplayıcı
Dört makro değişkeni ayarlayın veya hazır senaryo seçin. Her portföy segmenti farklı makro duyarlılığa sahip (β katsayıları). Bireysel portföy işsizliğe duyarlı; KOBİ GSYİH'ye duyarlı; Kurumsal faize ve kura duyarlı. Grafikte her segment için stresli PD, baz PD üzerine ne kadar yığılıyor?
Duyarlılık katsayıları (β) her segmentin makroyla olan tarihsel ilişkisinden tahmin edilir. Bireysel portföy işsizliğe duyarlıdır çünkü gelir kaybı doğrudan ödeme kapasitesini etkiler. KOBİ iş hacmiyle bağlantılı olduğu için GSYİH'ye; kurumsal ise döviz borcu nedeniyle kura ve faize duyarlıdır.
EBA stres testi çerçevesi ve ICAAP bağlantısı
Baz Senaryo
Merkez bankası ve IMF tahminleriyle uyumlu "en olası" makro yol. ΔGSYH ≈ +2.5%, işsizlik stabil, faiz mevcut seviyede. PD çarpanı ≈ 1.0–1.2. ECL küçük değişim.
Olumsuz Senaryo
Ciddi ama makul şok. ΔGSYH ≈ −1%, işsizlik +2–3pp, faiz +200–300bp. Yaklaşık 5 yılda bir gerçekleşebilir. PD çarpanı ≈ 1.5–2.5. ECL belirgin artış.
Şiddetli Senaryo
Tarihsel krizlere (2008, COVID) benzer şiddet. ΔGSYH ≈ −4%, işsizlik +5pp, faiz +500bp. PD çarpanı ≈ 2.5–4.0. Sermaye tamponu yeterliliği test edilir.
ICAAP bağlantısı: İçsel Sermaye Yeterliliği Değerlendirme Süreci, stresli koşullar altında sermaye gereksinimini hesaplar. Stresli ECL artışı direkt olarak Tier 1 sermaye yeterliliğini etkiler — bu nedenle stres testi sonuçları risk iştahı çerçevesi ve sermaye planlamasıyla entegre edilmelidir.
Uydu model vs overlay: Bazı bankalar makro-PD ilişkisini regresyon ile tahmin eder (uydu model — sayısal ama veri gerektirir). Diğerleri uzman yargısıyla PD çarpanı belirler (overlay — hızlı ama subjektif). Her iki yaklaşımın metodoloji dokümantasyonu ve model riski komitesi onayı zorunludur.
tipik hata
Yaygın yanılgı: "Şiddetli senaryo sonuçları çok kötü çıktı, daha hafif bir senaryo kullanalım." Stres testinin değeri, sonuçların rahatsız edici olmasındadır. Sonuçları yumuşatmak hem regülatör güvenilirliğini yok eder hem de asıl hedefe — yönetim kararlarını test etmeye — aykırıdır. Regülatör, şiddetli senaryo seçiminin gerekçesini sorar; "sonuçlar çok kötüydü" geçerli bir yanıt değildir.
İkinci yanılgı: uydu modeli bağımsız olarak validate etmemek. PD modelinin kendisi validate edildi ama makro-PD bağlantısını tahmin eden uydu model de ayrı bir model riskidir. Katsayı tahminlerinin anlamlılığı, dönem dışı performansı ve model varsayımları bağımsız validasyon kapsamındadır.
Katman XI tamamlandı. Katman XII: yönetişim ve köprü — model risk çerçevesinin kurumsal boyutu.