Katman XI · Zaman, Drift & Monitoring · 32 / 32

Stres Testi & Senaryo Analizi

bu bölümün sorusu

Normal koşullarda model iyi çalışıyor. Ya işsizlik %5 artarsa? Ya faiz 500 baz puan yükselirse? Stres testi, modelin ve portföyün "kötü senaryoda ne kadar dayanabilir?" sorusunu sayısal hale getirir.

Bu bölümün sonunda

Makro şoku uydu model üzerinden risk parametresine taşımak
Stres senaryosu ile tahmini birbirinden ayırmak
Model riski, overlay ve yönetim aksiyonlarını ayrı göstermek

stres testinin mantığı: makro şok → PD çarpanı → ECL etkisi

Stres testi, olağandışı ama makul makroekonomik koşullar altında portföyün nasıl davranabileceğini koşullu olarak değerlendirir; senaryo bir tahmin değildir. Zincir şöyle işler: makro değişkenler şok alır → bu şoklar uydu model (satellite model) aracılığıyla PD çarpanına dönüşür → stresli PD, baz PD ile karşılaştırılır → LGD ve EAD ile birleştirilince stresli ECL elde edilir.

Uydu model: GSYİH büyümesi, işsizlik, faiz, kur gibi makro değişkenlerin PD üzerindeki etkisini tahmin eden bir regresyon modelidir. Basit formda: ln(PD_t) = α + β₁·ΔGSYH + β₂·ΔUnemp + β₃·ΔRate + ε. Katsayılar (β) her portföy segmentinin makro duyarlılığını yansıtır.

PD çarpanı: PD_stressed / PD_base oranıdır. Çarpan 1.0 = değişim yok; 2.0 = PD ikiye katlandı; 3.5 = üç buçuk kat artış. Şiddetli senaryolarda kurumsal ve KOBİ portföyleri genellikle bireysel portföylerden daha yüksek çarpan gösterir.

Stres testi, tahmin değil soru sormak için kullanılır: "Bu senaryo gerçekleşirse ne olur?" Doğru cevap her zaman mümkün değil, ama doğru soruyu sormak sermaye tamponları, kredi politikası ve risk iştahı kararlarını besler.

artifact — makro senaryo PD çarpanı hesaplayıcı

Dört makro değişkeni ayarlayın veya hazır senaryo seçin. Her portföy segmenti farklı makro duyarlılığa sahip (β katsayıları). Bireysel portföy işsizliğe duyarlı; KOBİ GSYİH'ye duyarlı; Kurumsal faize ve kura duyarlı. Grafikte her segment için stresli PD, baz PD üzerine ne kadar yığılıyor?

interactive — makro senaryo → PD çarpanı hesaplayıcı

katman XI · bölüm 32

Hazır senaryo:

ΔGSYH büyümesi (pp) +2.0

Δİşsizlik (pp) 0.0

ΔFaiz oranı (pp) 0.0

ΔKur değer kaybı (%) %0

Bireysel çarpan

—

PD_stressed / PD_base

KOBİ çarpanı

—

PD_stressed / PD_base

Kurumsal çarpan

—

PD_stressed / PD_base

Portföy ECL etkisi

—

ağırlıklı ortalama

Duyarlılık katsayıları (β) her segmentin makroyla olan tarihsel ilişkisinden tahmin edilir. Bireysel portföy işsizliğe duyarlıdır çünkü gelir kaybı doğrudan ödeme kapasitesini etkiler. KOBİ iş hacmiyle bağlantılı olduğu için GSYİH'ye; kurumsal ise döviz borcu nedeniyle kura ve faize duyarlıdır.

EBA stres testi çerçevesi ve ICAAP bağlantısı

Baz Senaryo

Merkez bankası ve IMF tahminleriyle uyumlu "en olası" makro yol. ΔGSYH ≈ +2.5%, işsizlik stabil, faiz mevcut seviyede. PD çarpanı ≈ 1.0–1.2. ECL küçük değişim.

Olumsuz Senaryo

Ciddi ama makul şok. ΔGSYH ≈ −1%, işsizlik +2–3pp, faiz +200–300bp. Yaklaşık 5 yılda bir gerçekleşebilir. PD çarpanı ≈ 1.5–2.5. ECL belirgin artış.

Şiddetli Senaryo

Tarihsel krizlere (2008, COVID) benzer şiddet. ΔGSYH ≈ −4%, işsizlik +5pp, faiz +500bp. PD çarpanı ≈ 2.5–4.0. Sermaye tamponu yeterliliği test edilir.

ICAAP bağlantısı: İçsel Sermaye Yeterliliği Değerlendirme Süreci, stresli koşullar altında sermaye gereksinimini hesaplar. Stresli ECL artışı karşılık ve kâr üzerinden CET1’i etkileyebilir; ihtiyatlı düzenleme ve vergi etkileri ayrıca uygulanır — bu nedenle stres testi sonuçları risk iştahı çerçevesi ve sermaye planlamasıyla entegre edilmelidir.

Uydu model vs overlay: Bazı bankalar makro-PD ilişkisini regresyon ile tahmin eder (uydu model — sayısal ama veri gerektirir). Diğerleri uzman yargısıyla PD çarpanı belirler (overlay — hızlı ama subjektif). Her iki yaklaşımın metodoloji dokümantasyonu ve model riski komitesi onayı zorunludur.

düzenleyici dayanak

ICAAP / SREP EBA/ECB stres testi CCAR / DFAST

Stres testi sermaye yönetiminin omurgasıdır: bankalar ICAAP kapsamında kendi senaryolarını çalıştırır, denetçi SREP'te bunu değerlendirir; ayrıca EBA/ECB AB-çapında stres testleri ve ABD'de CCAR/DFAST zorunludur. IFRS 9 ise çoklu makro senaryonun olasılık-ağırlıklı ECL'sini ister. Ters stres testi (reverse stress) "bizi hangi şok batırır?" sorusunu sorar. Validasyonda kritik nokta: makro-PD (uydu) modellerinin ve overlay'lerin varsayımlarının savunulabilirliği.

ICAAP / SREP · EBA/ECB stres testi metodolojisi · IFRS 9 senaryo ağırlıklandırma · CCAR/DFAST · BDDK

tipik hata

Yaygın yanılgı: "Şiddetli senaryo sonuçları çok kötü çıktı, daha hafif bir senaryo kullanalım." Stres testinin değeri, sonuçların rahatsız edici olmasındadır. Sonuçları yumuşatmak hem regülatör güvenilirliğini yok eder hem de asıl hedefe — yönetim kararlarını test etmeye — aykırıdır. Regülatör, şiddetli senaryo seçiminin gerekçesini sorar; "sonuçlar çok kötüydü" geçerli bir yanıt değildir.

İkinci yanılgı: uydu modeli bağımsız olarak validate etmemek. PD modelinin kendisi validate edildi ama makro-PD bağlantısını tahmin eden uydu model de ayrı bir model riskidir. Katsayı tahminlerinin anlamlılığı, dönem dışı performansı ve model varsayımları bağımsız validasyon kapsamındadır.

Katman XI tamamlandı. Katman XII: yönetişim ve köprü — model risk çerçevesinin kurumsal boyutu.

Sıradaki bölüm · Katman XII · 33

Model Yönetişimi: Lifecycle & Onay

→