Ölçüm Düşüncesi & Operasyonel Tanım
Bu bölümün sonunda
- Operasyonel tanım değişince etiket ve bad rate’in neden değiştiğini görmek
- Gecikme ve ödeyememe ihtimali tetikleyicilerini ayırmak
- Tanım değişikliklerinin tarihsel veri tutarlılığına etkisini sorgulamak
tanım modelden önce gelir
Ölçüm düşüncesi şunu söyler: gözlemlediğimiz dünya aynı kalır, ama nasıl etiketlediğimiz modelin her şeyini değiştirir. Hangi müşteriyi "kötü" saydığın; kaç gözlemden öğrendiğini, modelin neyi optimize ettiğini ve kalibrasyonun ne anlama geldiğini doğrudan belirler.
Temerrüt gerçekliğin bir parçası değil, bir tanımdır. 89. günde geciken müşteri ile 91. günde geciken müşteri pratikte aynı finansal baskıyı yaşıyor olabilir — ama 90 günlük eşikte birinin etiketi "iyi", diğerinin "kötü"dür. Model bu yapay sınırı gerçek sanır ve onun üstüne öğrenir.
Bu sadece temerrüt için geçerli değil. Fraud mı, SICR mı, erken temerrüt mü, segmentasyon mı — her modelin kalbinde bir operasyonel tanım yatar. O tanımı sorgulamamak, modelin temelini körce kabul etmektir.
artifact — definition sensitivity simulator
200 müşteriden oluşan sabit bir portföyde temerrüt eşiğini değiştirin. Aynı müşteriler — ama farklı etiketler, farklı bad rate, farklı model. Eşik bir bilimsel keşif değil; bir karardır.
düzenleyici dayanak: CRR Md.178 ve temerrüdün anatomisi
Eşik sadece bir sayı değil; düzenleyici çerçevenin merkezindedir. 2021'den beri uygulanan yeni temerrüt tanımı (new Definition of Default), temerrüdü tek bir kuralla değil; paralel iki tetikleyiciyle tanımlar. Biri olursa müşteri temerrüde düşer.
Müşteri, maddi (material) bir kredi yükümlülüğünde 90 ardışık günden fazla geciktiyse temerrüttedir. "Maddi" olması için gecikme, materiality eşiğini aşmalıdır.
- Özel karşılık ayrılması (SCRA)
- Maddi zararla satış / yeniden yapılandırma (distressed restructuring)
- İflas / yasal takip başvurusu
- Bankanın teminata başvurması
materiality eşiği: sayaç ne zaman başlar?
Çok yapılan bir hata, "1 gün geciken = 1 gün temerrüt sayacı" sanmaktır. Yeni tanımda sayaç, gecikmiş tutar iki eşiği birden aştığında başlar: mutlak (perakende ≤ €100, perakende-dışı ≤ €500 üst sınırlarıyla yetkili otoritece belirlenir) ve göreli (toplam bilanço-içi exposure'un %1'i). İkisi de aşılmadıkça gün sayılmaz.
temerrütten çıkış: cure yetmez, probation gerekir
Müşteri ödemeye başlayınca anında "iyi" sayılmaz. Tanım, temerrütten performansa dönüş için en az 3 aylık bir izleme (probation) dönemi ister; sıkıntılı yeniden yapılandırma (distressed restructuring / forbearance) sonrası bu süre 1 yıla çıkar. Ayrıca temerrüt çoğunlukla müşteri düzeyinde bulaşıcıdır: perakende-dışında bir hesabın temerrüdü, müşterinin tüm exposure'larını temerrüde taşır (pulling / contagion effect).
bankacılık dünyasındaki çoklu tanım sorunu
Bir bankanın aynı müşteri için aynı anda birden fazla "temerrüt/bozulma tanımı" çalıştırması mümkün — ve pratikte yaygındır. Bu çelişki değil; farklı amaçlara hizmet eden farklı lenslerin varlığıdır. Validatörün işi, modelin kullandığı lensin amacına uyup uymadığını görmektir.
| Çerçeve | Tanım mantığı | Amaç | Eşik |
|---|---|---|---|
| IRB / Basel | 90 gün maddi gecikme veya UTP (unlikely to pay) | Sermaye hesabı (RWA) | 90 gün |
| IFRS 9 Stage 3 | Kredi-değer düşüklüğü — CRR temerrüdüyle hizalanması beklenir | Karşılık (lifetime ECL) | 90 gün |
| IFRS 9 Stage 2 | Kredi riskinde önemli artış (SICR) — 30 gün gecikme karinesi | Lifetime PD'ye geçiş | 30 gün + |
| Davranışsal skorlama | Modele göre değişir, genellikle 60–90 gün | Risk yönetimi / fiyatlama | 60–90 gün |
| Tahsilat modeli | Gecikme kovası (delinquency bucket) — 30/60/90/120+ | Operasyonel önceliklendirme | 30 gün |
tipik hata ve validatörün soruları
İkinci yaygın hata: farklı dönemlerin tanımlarını harmanlamak. 2019 verisi eski tanımla, 2022 verisi yeni tanımla üretilmişse, aynı modelde birleştirmek iki farklı dünyadan gelen etiketleri karıştırmaktır. Model bunu fark edemez; sadece öğrenir — ve kalibrasyon sessizce bozulur.
- Bu modeldeki temerrüt tanımı hangi çerçeveye hizmet ediyor, kullanım amacıyla tutarlı mı?
- Tanım 2021 yeni-DoD ile uyumlu mu — materiality eşiği, UTP tetikleyicileri, probation dahil edilmiş mi?
- Veri tek bir tutarlı tanımla mı üretildi, yoksa dönemler arası tanım kayması var mı?
- IFRS 9 "default" ile IRB temerrüt tanımı hizalı mı; sapma varsa gerekçelendirilmiş mi?
- Bulaşma (contagion) ve cure/probation kuralları veri üretiminde doğru uygulanmış mı?