Capital & Regulatory Framework · 20
Muhasebe, Risk ve Regülasyon Bakış Açıları
aynı varlığa üç farklı mercekten bakmak
Bir banka 100 TL kredi verdiğinde bu kredi üç ayrı çerçeve tarafından üç farklı biçimde değerlendirilir. Muhasebeci "bu varlık bilançoda nasıl gösterilir ve ne kadar değer taşır?" diye sorar. Risk yöneticisi "bu varlık ne kadar kayıp yaratabilir ve olasılığı nedir?" diye sorar. Regülatör ise "bu varlık için ne kadar sermaye ayrılmalıdır?" diye sorar.
Bu üç soru birbiriyle örtüşür ama asla tam olarak çakışmaz. Aralarındaki farklar bazen küçük teknik ayrıntılar, bazen ciddi tutarsızlıklar olarak ortaya çıkar. Bu farkları anlamak — neden aynı varlık için farklı rakamlar üretilir, hangi çerçevede hangi soru sorulur — bankacılık analizinin en temel meta yetkinliğidir.
Bu modül o farkları sistematik biçimde açar.
üç çerçeve yan yana
Muhasebe (IFRS)
"Bu varlık bugün ne kadar değer taşıyor?"
Gerçeğe uygun değer veya itfa edilmiş maliyet
Beklenen kredi kaybı (ECL) metodolojisi
Point-in-time bakış açısı
Karşılıklar P&L üzerinden geçer
Tutarlılık ve karşılaştırılabilirlik hedefi
Hissedar ve yatırımcı bilgisi için
Risk Yönetimi
"Bu varlık ne kadar kayıp yaratabilir?"
Ekonomik değer ve kayıp dağılımı
Beklenen + Beklenmeyen Zarar
Through-the-cycle perspektif (döngüsel PD)
Portföy düzeyi korelasyon ve konsantrasyon
Stres ve senaryo analizi odaklı
İçsel karar desteği için
Regülasyon (Basel)
"Bu varlık için ne kadar sermaye ayrılmalı?"
Risk ağırlıklı varlık (RWA) metodolojisi
Minimum sermaye gerekliliği (%8)
Muhafazakâr ve through-the-cycle PD
Standart yaklaşım veya IRB
Sistemik istikrar odaklı
Düzenleyici uyum ve kamu çıkarı için
Her çerçeve kendi sorusuna doğru cevap verir — ama birinin cevabını diğerinin cevabıyla karıştırmak hatalı yorumlara yol açar. "Muhasebe karşılığım yeterli, yani sermayem güvende" yanlış bir okumadır. Aynı şekilde "Basel RWA'sı yüksek, yani kredi kalitesiz" de doğru bir çıkarım değildir.
aynı varlık — farklı rakamlar: tıkla karşılaştır
Aşağıda farklı varlık tiplerini seçerek muhasebe, risk ve regülasyon çerçevelerinin aynı varlık için ürettikleri farklı değerleri ve yorumları gör.
Üç Çerçevede Varlık Karşılaştırması
varlık tipini seç
Kurumsal Kredi
Devlet Tahvili
NPL Kredi
Özel Sektör Tahvili
Muhasebe (IFRS 9)
Amortized Cost
+ ECL karşılık
Stage bazında 12 aylık veya lifetime ECL hesaplanır. PIT PD kullanılır. Karşılık P&L üzerinden gider yazılır. Bilanço: brüt tutar − karşılık.
Risk Yönetimi
EL + UL Ayrımı
İçsel PD ve ekonomik sermaye
İçsel risk yönetimi amaca göre PIT, hybrid veya uzun dönem PD kullanabilir. Beklenmeyen zarar için ekonomik sermaye ve portföy bağımlılığı değerlendirilir; tek bir TtC zorunluluğu yoktur.
Basel (IRB)
RWA = f(PD,LGD,EAD)
Min. sermaye: RWA × %8
Korelasyon ayarlı Basel fonksiyonu, uzun dönem ortalama PD, downturn koşullarına uygun LGD ve vade kullanır. IRB kapsamındaki uygun karşılık–EL shortfall’ı CET1’den indirilir.
Temel gerilim: IFRS 9 ileriye dönük PIT özellik taşırken IRB PD uzun dönem ortalamasına dayanır. Bu, IRB sermayesini görece daha az döngüsel yapabilir; RWA ve sermaye yine de rating göçü, temerrüt, LGD, vade ve portföy değişimiyle hareket eder.
Muhasebe (IFRS 9)
FVOCI veya AC
Sınıflamaya bağlı
Trading: FVTPL. Tahsil ve satış iş modeli: FVOCI. Tahsil amaçlı ve SPPI koşulunu sağlayan: AC. Devlet tahvili de kredi riskine göre ECL’ye tabidir; ECL otomatik olarak sıfır değildir.
Risk Yönetimi
Piyasa + IRRBB
Faiz duyarlılığı kritik
Kredi riski çok düşük ama faiz riski yüksek. Duration × faiz şoku = EVE etkisi. Banking book'ta amortized cost bile muhasebede görünmez ama ekonomik değer kaybeder (SVB örneği).
Basel
Koşula bağlı risk ağırlığı
Egemen, para birimi ve ulusal kurala göre
Belirli yerel para/egemen maruziyetler ulusal takdirle %0 olabilir; bu tüm devlet tahvilleri için evrensel değildir. Trading book piyasa riski ve banking book IRRBB ayrıca değerlendirilir.
Temel gerilim: Düşük kredi riski ağırlığı faiz riskinin düşük olduğunu söylemez. SVB’nin HTM gerçeğe uygun değer kayıpları dipnotlarda açıklanıyor fakat bilanço taşıma değeri/P&L’e yansımıyordu; AOCI opt-out da belirli AFS etkilerini düzenleyici sermayeden filtreledi. Sorun merceklerin “hiç görmemesi” değil, ölçülerin amaç ve kapsamının farklı olmasıydı.
Muhasebe (IFRS 9)
Stage 3 — Lifetime ECL
Tam ömür boyunca kayıp
Temerrüt sonrası lifetime ECL hesaplanır. Tahsilat nakit akışları modellenmeli. Net bilanço değeri genellikle teminat değerine yakın. Yüksek karşılık oranı.
Risk Yönetimi
LGD × EAD
Geri kazanım modeli
Geri kazanım modeli: teminat değeri, tahsilat süreci, satış senaryosu. Gerçek kayıp = EAD × (1 − Recovery Rate). Recovery Rate tahmininin kalitesi LGD doğruluğunu belirler.
Basel
Temerrüt ağırlığı yönteme bağlı
SA/IRB, karşılık ve teminata göre
Standart yaklaşımda temerrüt maruziyeti %100 veya %150 gibi ağırlıklar alabilir; kesin sonuç özel karşılık, teminat ve yürürlükteki kurala bağlıdır. IRB’de defaulted exposure işlemi ayrıdır.
Temel gerilim: Muhasebe net taşıma değerini ve beklenen nakit açığını; düzenleme temerrüt maruziyetinin sermaye gereksinimini ölçer. Karşılık arttıkça bazı SA işlemlerinde ağırlık değişebilir, fakat amaçlar ve kapsamlar aynı değildir.
Muhasebe (IFRS 9)
FVOCI / FVTPL / AC
İş modeli testi
İş modeli ve nakit akışı testi sınıfı belirler. FVOCI'de spread değişimi OCI'ye, temerrüt ECL P&L'e. FVTPL'de tüm değişim P&L'e. Karşılık gerekliliği ihraçcı kalitesine bağlı.
Risk Yönetimi
Kredi Spread Riski
PD + LGD + Duration
Hem kredi hem piyasa riski içerir. Spread genişlemesi mark-to-market kaybı yaratır. Delta hedge ile faiz riski yönetilir ama kredi spread riski ayrı. CVA riski türev bağlantılıysa eklenir.
Basel
%20-150 RW
Derecelendirmeye bağlı
Harici derecelendirme (SA): AAA=%20, BB=%100, B altı=%150. IRB'de ihraçcı PD ve LGD modeli. Trading book ise MR RWA (FRTB SBA veya IMA). İki farklı sermaye hesabı aynı varlık için.
Temel gerilim: Trading book vs banking book sınıflaması aynı tahvil için dramatik farklı sermaye gerektirir. Banking book FVOCI'deki kurumsal tahvil düşük RWA ve sınırlı sermaye tüketimi. Aynı varlık trading book'a geçince market risk RWA devreye girer. Bu sınır yönetimi FRTB ile çok daha katı hale geldi.
PD'nin üç farklı yüzü: PIT vs TtC vs Stres
Temerrüt olasılığı (PD) her üç çerçevede de kullanılır — ama aynı borçlu için üç farklı PD tahmini üretilir. Bu fark önemsiz bir teknik ayrıntı değil, kayıp tahminleri arasındaki yapısal farklılığın kaynağıdır.
PD Perspektifi Karşılaştırması
makro ortamı değiştir
PIT PD (IFRS 9)
—
Mevcut koşulları yansıtır
TtC PD (Basel / Risk)
—
Uzun dönem ortalama — sabit
Stres PD (ICAAP)
—
Kötü senaryo — muhafazakâr
Pratik sonuç: IFRS 9 PD’si ileriye dönük PIT özellik taşır; IRB PD’si uzun dönem ortalama temerrüt deneyimine dayanır; stres PD’si senaryoya koşulludur. “PIT/TtC/stres” kullanışlı bir sadeleştirmedir, her bankanın tüm modellerini birebir sınıflandırmaz.
Temerrüt tanımı uzlaştırması: Basel/BDDK düzenleyici temerrüt ve IFRS 9 kredi-değer düşüklüğü güçlü biçimde ilişkilidir ama amaçları farklıdır; birebir aynı olmak zorunda değildir. Banka farkları, örneğin materiality, UTP, cure ve muhasebe göstergeleri bazında belgeler ve düzenli uzlaştırır. Kontrol hedefi zorla eşitlemek değil, açıklanamayan sınıflandırma farkını önlemektir.
yapısal gerilim noktaları
| Gerilim | Muhasebe pozisyonu | Reg/Risk pozisyonu | Pratik sonuç |
|---|---|---|---|
| PIT vs TtC PD | PIT — döngüsel, güncel koşullar | TtC — konservatif, uzun dönem | Kriz döneminde ECL sıçrar, Basel sermayesi görece sabit. Toparlanmada ECL düşer, sermaye tutulur. |
| Karşılık vs Sermaye | ECL karşılığı: expected loss için | Sermaye: unexpected loss için | Biri diğerinin yerine geçemez. Shortfall (ECL < EL) CET1'den indirilir — bağlantı noktası. |
| Fair Value vs Amortized Cost | FVTPL veya FVOCI: piyasa fiyatı | Basel: ekonomik değer / RWA | Banking book amortized cost tahvil muhasebede sabit ama ekonomik değeri değişir (IRRBB). Basel bunu görür. |
| Konservatizm yönü | IFRS 9: beklentiye dayalı forward-looking | Basel: muhafazakâr downturn tahminleri | IFRS 9 iyimser bir iyileşme döneminde ECL'yi hızla düşürebilir. Basel bu esnekliği vermez. |
| Granularity | Bireysel kredi düzeyinde ECL | Basel: granularity varsayımı (portföy çeşitliliği) | Basel RWA tek büyük borçlu konsantrasyonunu fiyatlamaz. ICAAP P2 eklentisi bu boşluğu kapatır. |
| Downturn LGD | IFRS 9: best estimate LGD (mevcut) | Basel IRB: downturn LGD (kriz dönemi) | Basel daha yüksek LGD kabul eder. Bu fark RWA ile ECL arasındaki tutarsızlığın ikinci büyük kaynağıdır. |
hangi oran hangi soruyu yanıtlar?
Sermaye, kârlılık ve risk raporlamasında kullanılan temel oranların hangi çerçeveden üretildiğini ve ne soruya cevap verdiğini gösteren hızlı referans.
Metrik
Neyi ölçer
Hangi çerçeve
SYR / CET1 Oranı
Düzenleyici açıdan sermaye yeterliliği. RWA bazlı.
Regülasyon
Kaldıraç Oranı
RWA yerine brüt aktife göre sermaye. Model bağımsız güvenlik ağı.
Regülasyon
ROE
Muhasebe özkaynağına göre kârlılık. Temettü kararları için.
Muhasebe
RAROC
Ekonomik sermayeye göre risk ayarlı kâr. İçsel performans ölçümü.
Risk
NPL Oranı
Portföy içinde takipteki kredi oranı. Kalite proxy.
Muhasebe Risk
CoR
Portföye göre kredi zarar gideri. Dönemsel karlılık etkisi.
Muhasebe
Risk Yoğunluğu (RWA/Aktif)
Portföyün ortalama risk ağırlığı. Büyüme kalitesi sinyali.
Regülasyon
LCR / NSFR
Likidite düzenleyici oranları. Kısa ve uzun vadeli yeterlilik.
Regülasyon
EVE / NII Değişimi
Faiz şokunda ekonomik değer ve gelir değişimi. IRRBB ölçümü.
Risk Regülasyon
Provision Coverage
NPL'nin ne kadarı karşılıkla örtülüyor. Prudential güvenlik.
Muhasebe Regülasyon
anahtar çıkarımlar
her çerçeve farklı bir soruya cevap verir — karıştırma
Muhasebe "bugün ne kadar değer var?", risk "ne kadar kayıp olabilir?", regülasyon "ne kadar sermaye ayrılmalı?" sorusunu yanıtlar. Bu soruların cevapları birbiriyle örtüşmez. Tutarsız görünen rakamlar çoğu zaman farklı soruların farklı cevapları olduğu içindir.
PIT vs TtC ayrımı kayıp tahminlerinin çekirdeğidir
IFRS 9 ileriye dönük güncel koşulları, IRB ise uzun dönem ortalama temerrüt deneyimini farklı ağırlıkla kullanır. IRB sermayesi sabit değildir; göç, temerrüt, LGD ve portföy hareketiyle değişir. Ölçüleri aynı amaç için üretilmiş gibi okumak yanıltıcıdır.
shortfall, iki çerçevenin zorunlu temas noktasıdır
IFRS 9 ECL ile IRB beklenen zarar arasındaki shortfall CET1'den indirilir. Bu, muhasebe ve regülasyonun birbirini etkileyen tek mekanik temas noktasıdır. Bu mekanizma modellerin tutarsız kalibrasyonunda doğrudan sermayeye yansır — validasyonun tam üstüne bastığı nokta.
bankanın anlatısı üç çerçevede tutarlı olmalıdır
"Portföyümüz iyi" diyen bir banka, hem düşük NPL (muhasebe), hem makul CoR (risk), hem düşük risk yoğunluğu (regülasyon) göstermelidir. Üç çerçevenin sinyalleri diverge ediyorsa — örneğin muhasebe iyi görünürken RWA artıyorsa — bu tutarsızlık açıklanmak zorundadır ve validasyonun araştırması gereken bir bölgedir.