Capital & Regulatory Framework · 07
CET1, Tier 1 ve Tier 2 Nedir?
sermaye homojen değildir
Önceki modülde SYR'nin payındaki "düzenleyici sermaye" kavramıyla karşılaştık. Ama bu sermaye tek bir kalemden oluşmaz. Basel çerçevesi, sermayeyi kalitesine göre katmanlara ayırır — çünkü her araç kayıpları farklı hızda ve farklı koşullarda absorbe eder.
Temel soru şudur: bir stres anında, banka sermayesi kayıpları absorbe etmek için gerçekten kullanılabilir mi? Bu sorunun cevabı her sermaye aracı için farklıdır. Adi hisse senedi her koşulda kullanılabilir. Belirli tahviller ise ancak belirli tetikleyiciler devreye girdiğinde zarar yazabilir. Düzenleyici çerçeve bu farkı üç katmana yansıtır.
Banka sektöründe çok sık duyacağın üç kavram:
- CET1 — Common Equity Tier 1: en yüksek kaliteli sermaye
- AT1 — Additional Tier 1: birinci kuşak ek sermaye araçları
- Tier 2 (T2) — İkinci kuşak sermaye araçları
sermaye katmanları — her birine tıkla
Aşağıda her katman kalitesini temsil eden genişlikte gösteriliyor: CET1 en geniş, Tier 2 en dar. Her katmana tıklayarak bileşenlerini gör.
Tier 2
İkinci Kuşak Sermaye
En az likit, en son absorbe eder
~20 mlr
Additional Tier 1
Birinci Kuşak Ek Sermaye
Koşullu — tetikleyici devreye girince absorbe eder
~10 mlr
CET1 — Common Equity Tier 1
Birinci Kuşak Ana Sermaye
Her koşulda kullanılabilir, en yüksek kalite
~50 mlr
← Bir katmana tıkla
Piramit sezgisel olarak okunmalı: en alttaki katman (CET1) hem en büyük hem en güçlü — temel taşıyıcıdır. Üstündekiler daha küçük ve daha koşulludur. Katmanlar birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.
kalite kriterleri: neden hepsi eşit değil?
Basel çerçevesi, bir sermaye aracının hangi katmana gireceğini belirleyen kalite kriterlerini net biçimde tanımlar. Bu kriterler özünde şu soruyu sorar: stres anında bu araç gerçekten kayıpları absorbe edebilir mi?
| Kriter | CET1 | AT1 | Tier 2 |
|---|---|---|---|
| Kalıcılık (vade yok) | Evet — vadesiz | Evet — vadesiz | Hayır — min. 5 yıl vade |
| Ödeme esnekliği | Tam — temettü her zaman kesilebilir | Evet — kupon iptal edilebilir | Sınırlı — faiz ödemek zorunlu |
| Kayıp absorpsiyonu | Her zaman — kayıp anında yazılır | Tetikleyici ile — CET1 belirli eşiğe düşünce | Gone concern — tasfiye veya çözümlemede, sözleşme ve yerel hiyerarşiye göre |
| Tasfiyede sıralama | Son sıra — en son ödenir, ilk sıfırlanır | T2'den önce — ikinci sıfırlanan | Kıdemli alacaklılardan sonra |
| Piyasa fiyatlaması | Hisse senedi fiyatı | CoCo tahvil fiyatı (volatil) | Subordinated tahvil fiyatı |
| Muhasebe sınıfı | Özkaynak | Çoğunlukla özkaynak | Pasif (borçlanma) |
| Basel minimum katkısı | %4.5 CET1 | %6 Tier 1 = CET1 + AT1 | %8 Toplam = Tier1 + T2 |
CET1 kayıpları sürekli taşır; AT1 sözleşmesel tetikleyici veya uygulanabilir çözümleme yetkileriyle zarar emebilir. Tier 2 esasen gone-concern kapasitesidir ve tasfiye dışında çözümleme/non-viability mekanizmalarıyla da kayıp yazabilir. Kesin sıra ve tetikleyici ihraç belgesi ile ulusal hukuka göre okunmalıdır.
Going concern vs gone concern: CET1 sürekli, AT1 ise koşullu biçimde banka faaliyetini sürdürürken zarar emmek üzere tasarlanır. Tier 2 öncelikle banka yaşayabilirliğini kaybettiğinde/tasfiye veya çözümlemede kayıp emen daha düşük kaliteli sermayedir. TLAC/MREL benzeri çözümleme kapasitesi ölçüleri, düzenleyici sermayeyle ilişkili ama ayrı gerekliliklerdir.
hangi katmanda hangi araçlar var?
Her katmanın içinde somut finansal araçlar yer alır. Her birine tıklayarak aracın özelliklerini, neden o katmanda olduğunu ve piyasa örneklerini gör.
CET1
Adi Hisse Senetleri (Ordinary Shares)
+
Neden CET1?
Vadesiz, her zaman zarar yazabilir, temettü zorunlu değil. Tasfiyede en son. Basel'in en sert kriterlerini ancak bu araç karşılayabilir.
Nasıl ortaya çıkıyor?
Banka halka arz (IPO) veya sermaye artırımı yapınca hissedarlara satıyor. Her yıl tutulan kâr (retained earnings) da CET1'i büyütür.
Risk profili
Yatırımcı için en riskli araç — ilk zarar yazılan. Bu yüzden en yüksek beklenen getiriyi hak eder (equity risk premium).
CET1
Dağıtılmamış Kârlar (Retained Earnings)
+
Nedir?
Her yıl hissedarlara dağıtılmayan net kâr, birikimli olarak özkaynağa eklenir. Zamanla CET1'in en büyük bileşeni haline gelebilir.
Neden önemli?
Organik sermaye yaratımının en sağlıklı kaynağıdır. Dış finansmana bağımlılık olmadan CET1 büyür. Temettü politikası bu dengeyi doğrudan etkiler.
Regülatör görüşü
Düzenleyici onaylı kârlar (verified profits) CET1'e dahil edilir. Dönemlik kâr, onay/denetim koşulu sağlanmadan CET1'e tam olarak girmeyebilir.
AT1
Koşullu Dönüştürülebilir Tahvil (CoCo / AT1 Bond)
+
Nasıl çalışır?
İhraç belgesinde tanımlanan sermaye eşiği veya yetkili otoritenin non-viability/çözümleme kararıyla araç hisseye dönüşebilir ya da anapara yazılabilir. %5,125 ve %7 piyasada görülen örnek tetikleyicilerdir; her AT1 için evrensel eşik değildir.
Neden AT1?
Vadesiz, kupon iptal edilebilir, tetikleyici koşulu var — bu üç özellik birden AT1 kriterlerini karşılıyor. Ama tetikleyici devreye girmeden normal bir tahvil gibi davranır.
Piyasa örneği
2023 Credit Suisse krizinde 17 milyar doların üstünde AT1 tamamen sıfırlandı — hisse sahipleri az da olsa para alırken AT1 yatırımcıları sıfır aldı. Piyasayı sarsan bir olay.
T2
İkincil Derece Tahvil (Subordinated Debt)
+
Nedir?
En az 5 yıl vadeli, kıdemsiz (subordinated) borçlanma aracı. Normal tahvilden farklı olarak tasfiyede kıdemli alacaklılardan önce zarar yazar. Bu nedenle T2 sermayesi sayılır.
Neden T2 — CET1 değil?
Vadesi ve sözleşmesel ödemeleri vardır; sürekli going-concern emilimi sağlamaz. Esas kayıp emme işlevi non-viability, çözümleme veya tasfiye aşamasındadır.
Nasıl kullanılır?
Bankalar T2 ihraç ederek toplam SYR'yi artırabilir — ama CET1'i artırmaz. Bu nedenle "T2 ile sermaye güçlendirildi" yorumu yanıltıcı olabilir.
T2
IFRS 9 Karşılıkları (Belirli Bir Kısım)
+
Neden T2?
IFRS 9 genel karşılıkları (Stage 1 ve 2) RWA'nın belirli bir yüzdesiyle sınırlı olarak T2 sermayesine sayılabilir. Özkaynağı değil, mevcut kayıp karşılığını temsil eder.
Sınır nedir?
Standart yaklaşımda genel karşılıkların kredi RWA'sının %1.25'ine kadar olan kısmı T2'ye dahil edilebilir. IRB'de mantık farklıdır: yalnızca IRB EL'i aşan karşılık fazlası, IRB kredi RWA'sının %0.6'sına kadar sayılır (Modül 08'de).
Pratik önemi
Büyük karşılık tutarları bazen T2 sınırını aşar ve sınırın üstündeki kısım sermayeye katkı yapmaz. Bu yüzden karşılık miktarının T2 etkisini ayrı analiz etmek gerekir.
zarar absorpsiyon simülatörü
Aynı bankanın üç sermaye katmanı yan yana. Kayıp miktarını artırdıkça hangi katmanın önce eridiğini, ardından AT1 tetikleyicisinin ne zaman devreye girdiğini ve T2'nin ne zaman devreye girdiğini izle.
Katmanlı Absorpsiyon — Örnek Banka (80 mlr toplam sermaye)
kaydır
Birikimli zarar (mlr TL)
0 mlr
CET1 — 50 mlr
AT1 — 10 mlr
Tier 2 — 20 mlr
CET1 Kalan
50
mlr TL
AT1 Durumu
Normal
10 mlr
T2 Durumu
Normal
20 mlr
Stilizasyon uyarısı: Bu simülatör katmanları sırayla eritir (önce CET1 biter, sonra AT1). Gerçekte AT1 tetikleyicisi CET1 tamamen erimeden çok önce devreye girer — sözleşmedeki eşik CET1 oranının %5.125'e (veya %7'ye) düşmesidir. Yani 50 mlr CET1'li bu bankada RWA ~600 mlr ise, tetik ~%5.125 × 600 ≈ 31 mlr CET1 seviyesinde, henüz 19 mlr zarar yazılmışken ateşlenebilir. Ayrıca pratikte banka bu noktaya gelmeden çözümleme (resolution) otoritesi devreye girer — Credit Suisse'te olan tam da buydu: sözleşmesel tetik değil, otorite kararı AT1'i sildi.
minimum oran gereklilikleri
Basel III üç ayrı minimum oran tanımlar. Her biri farklı bir "kalite eşiği" koyar — yani yüksek kalite sermaye her zaman yeterli olmak zorundadır, düşük kalite sermayeyle ikame edilemez.
CET1 Oranı
%4.5
CET1 / RWA. En katı eşik. Tampon hariç minimum baz.
Tier 1 Oranı
%6.0
(CET1 + AT1) / RWA. AT1 esneklik sağlar ama CET1 minimumun altına düşemez.
Toplam SYR
%8.0
(CET1 + AT1 + T2) / RWA. T2 toplam orana katkı yapar ama CET1 ve Tier 1'in altını dolduramaz.
Bu minimumların üzerine sermaye koruma tamponu (%2.5 CET1) zorunlu olarak eklenir. Yani fiili minimum CET1: %4.5 + %2.5 = %7.0. Döngüsel, sistemik ve ülke tamponları bunu daha da yukarı taşır. Tamponları Modül 09'da göreceğiz.
Credit Suisse 2023 dersi: Regulatörün AT1'i hisse sahiplerinin önünde sıfırlaması sözleşmeye göre yasal olsa da piyasanın AT1 araçlarına olan güvenini sarstı. Bu olayın ardından AT1 araçlarının absorpsiyon koşulları ve yatırımcı korumaları çok daha dikkatle incelenir oldu.
Validasyon lensi — katmanlar PD/LGD/EAD denetçisini neden ilgilendirir? Üç somut kanal var. (1) Model hatası seçici vurur: iyimser PD/LGD önce karşılıkları ve RWA'yı bozar, bu da doğrudan CET1 oranını aşındırır — AT1/T2 ihraçla telafi edilemeyen tam o katmanı. (2) AT1 tetikleyicisi CET1 oranına bağlıdır; CET1 oranı ise model çıktısı olan RWA'ya. Yani "tetikleyiciye uzaklık" (distance-to-trigger) aslında modele duyarlı bir metriktir — RWA %15 düşük hesaplanıyorsa banka tetikleyiciye sanıldığından çok daha yakındır. (3) Stres testlerinde sermaye erozyon patikası katman katman ilerler; bu patikanın güvenilirliği, altındaki kayıp modellerinin kalitesi kadardır. Validatör için pratik soru: "Modeldeki şu kadar sapma, CET1 oranını kaç baz puan oynatır ve tetikleyiciye/MDA eşiğine olan mesafeyi nasıl değiştirir?"
anahtar çıkarımlar
CET1 en kritik göstergedir
Toplam SYR veya Tier 1 oranı iyi görünse bile CET1 oranı düşükse banka kırılgandır — çünkü gerçek stres anında sadece CET1 koşulsuz absorbe eder. Yönetim sunumlarında her zaman CET1 oranına ayrıca bak.
AT1 ve T2 esneklik sağlar ama ikame edemez
Bankalar AT1 ve T2 ihraç ederek toplam SYR'yi görece kolay artırabilir. Ama bu CET1'i güçlendirmez. Minimum CET1 oranının altında kalan banka daha güçlü bir SYR raporlayabilir ama temeli zayıftır.
araç seçimi hem maliyet hem risk yönetimidir
Hisse ihracı CET1'i artırır ama hissedar dilüsyonuna yol açar. AT1 tahvil daha ucuz olabilir ama tetikleyici riski taşır. T2 tahvil en ucuz "sermaye maliyeti"ne sahiptir ama en az kalitelidir. Banka yönetimi bu dengeyi sürekli optimize eder.
sonraki modül özkaynaktan CET1'e geçişi gösterir
Muhasebe özkaynağı ile düzenleyici CET1 aynı şey değildir. Modül 08'de maddi olmayan varlıklar, DTA'lar, FVOCI unrealized kayıplar ve diğer düzenleyici indirimlerle bu iki rakamın nasıl ayrıştığını göreceğiz.