neden tek bir sayıyla ölçülür?
Bir bankanın ne kadar sağlam olduğunu tek bir sayıyla ifade etmek istersen ne yaparsın? Mutlak sermaye tutarına bakabilirsin — ama 10 mlr TL sermayesi olan bir banka, 100 mlr TL aktifiyle mi, 1 trilyon TL aktifiyle mi çalışıyor? Bu ikisi çok farklı risk profilleri demektir.
Çözüm: sermayeyi mutlak değil, riske göre ölçeklendirilmiş bir büyüklüğe oranlamak. İşte Sermaye Yeterlilik Oranı (SYR) — veya uluslararası terminolojide Capital Adequacy Ratio (CAR) — bu mantığın ürünüdür.
SYR, bir bankayı standart bir risk ölçüsüne göre değerlendirmenin evrensel dilidir. Türkiye'de BDDK, uluslararası alanda Basel Komitesi tarafından tanımlanan bu oran, farklı büyüklükte, farklı iş modelinde ve farklı ülkelerdeki bankaları aynı çerçevede karşılaştırılabilir kılar.
formül: pay ve payda
SYR'nin formülü basittir — ama her iki taraf da derin bir hesaplama sürecinin sonucudur.
Pay — Düzenleyici Sermaye: Muhasebe özkaynağından başlar ama birebir aynı değildir. Çeşitli indirimler (maddi olmayan varlıklar, ertelenmiş vergi, vs.) ve eklemeler (AT1, Tier 2 araçları) yapılır. Modül 07 ve 08'de katmanları, modül 08'de indirimleri ayrıntılı ele alacağız.
Payda — Risk Ağırlıklı Varlıklar (RWA): Bankanın toplam aktifini değil, her aktifin risk düzeyiyle ağırlıklandırılmış toplamını gösterir. 100 TL'lik devlet tahvili ile 100 TL'lik teminatsız bireysel kredi aynı RWA katkısını yapmaz — çünkü riskleri farklıdır. RWA'nın kompozisyonu Modül 10'da ayrıntılı incelenecek.
neden mutlak sermaye değil oran önemli?
İki bankanın yalnızca mutlak sermaye tutarına bakarak hangisinin daha sağlam olduğunu söyleyemezsin. Aynı sermayeyle çok farklı risk profilleri oluşturulabilir.
Banka B, aynı sermayeyle çok daha riskli bir portföy taşıyor. Aynı kayıp senaryosunda Banka A sermayesi bu kaybı absorbe edebilirken Banka B minimum eşiğin altına düşecektir. SYR bu farkı görünür kılar — mutlak tutar göstermez.
risk ağırlıkları: her aktif eşit değildir
RWA hesabının özü, her aktif kaleminin risk düzeyiyle ağırlıklandırılmasıdır. Standart yaklaşımda bu ağırlıklar regülatör tarafından belirlenmiştir. IRB yaklaşımında ise bankanın kendi modelleri ağırlığı hesaplar — bu yüzden model kalitesi doğrudan sermayeyi etkiler.
| Aktif türü | Risk ağırlığı | Neden? |
|---|---|---|
| Nakit ve Merkez Bankası alacakları | %0 | Fiili temerrüt riski yok |
| OECD ülke devlet tahvilleri | %0 | Egemen güvence, sıfır veya çok düşük risk |
| Bankalar arası plasmanlar (kısa vadeli) | %20 | Karşı banka riski mevcut ama düşük |
| Konut ipoteği (ipotek teminatlı) | %35 | Teminat konut varlığı — görece düşük LGD |
| KOBİ kredisi (teminatlı) | %75 | Orta risk — teminat LGD'yi düşürüyor |
| Kurumsal kredi (derecelendirmeli) | %100 | Standart kurumsal risk ağırlığı |
| Teminatsız bireysel kredi | %100 | Teminat yok, bireysel davranış riski |
| Takipteki krediler (NPL, karşılıksız) | %150 | Yüksek temerrüt olasılığı, yüksek LGD riski |
Görüldüğü gibi risk ağırlığı %0 ile %150+ arasında geniş bir aralıkta değişir. Bunun pratik önemi şudur: aynı tutarda iki aktif, RWA'ya çok farklı katkı yapabilir. Portföy kompozisyonu değiştirilmeden sadece risk ağırlıkları değişerek bile SYR farklılaşır.
SYR hesap makinesi — kendi portföyünü kur
Aşağıda dört farklı aktif türü için tutarı kaydırıcıyla ayarlayabilirsin. Her aktifin risk ağırlığı sabit — değiştirdiğin sadece tutar. Toplam RWA ve SYR otomatik hesaplanıyor. Sermaye tutarını da ayarla.
iki banka, aynı aktif büyüklüğü, farklı SYR
En sık yapılan analitik hatalardan biri iki bankayı bilanço büyüklüğüne bakarak karşılaştırmaktır. Aşağıdaki örnek bunun ne kadar yanıltıcı olabileceğini gösteriyor. Her iki bankanın da toplam aktifi 1000 mlr TL ve sermayesi 90 mlr TL — ama portföy kompozisyonu çok farklı.
Aynı bilanço büyüklüğü, aynı sermaye — ama Banka A'nın SYR'si Banka B'nin 2.4 katı. Fark tamamen portföy kompozisyonundan kaynaklanıyor. Banka B, aynı sermayeyle çok daha riskli bir yapı taşıyor. Bir stres senaryosunda Banka B'nin minimum SYR eşiğine yaklaşma ihtimali Banka A'ya kıyasla dramatik biçimde yüksek.