Önceki modülde bilanço bir fotoğraftı: belirli bir tarihte bankanın neye sahip olduğunu ve kime borçlu olduğunu gösteriyordu. Gelir tablosu ise bir film: bir dönem boyunca (genellikle çeyrek veya yıl) ne kazanıldı, ne harcandı, ne kaydedildi.
İkisi birbirini tamamlar — ama birbirinin yerine geçmez. Bir banka bilanço olarak sağlam görünebilir ama gelir tablosu sistematik kayıp gösteriyor olabilir. Ya da tersi: cari dönem kârlı ama bilanço giderek kötü kredilerle doluyor. Her ikisini birlikte okumak zorundasın.
Bilanço (Balance Sheet)
Belirli bir tarih itibarıyla stok değerleri
Aktif, pasif, özkaynak
Sermaye tamponunu gösterir
Solvency sinyali
Dönem sonunda güncellenir
Gelir Tablosu (P&L)
Bir dönem boyunca akış değerleri
Gelir, gider, kâr/zarar
Kârlılık kapasitesini gösterir
Earning power sinyali
Çeyreklik / yıllık raporlanır
Bağlantı noktası: dönem sonunda gelir tablosundaki net kâr, bilançodaki özkaynak kalemini artırır (temettü dağıtılmamışsa). Zarar ise özkaynağı eritir. Modül 01'deki bilanço denklemini hatırla: özkaynak değişimi buradan beslenir.
Bir validatör olarak gelir tablosunu okurken asıl soru şu olmalı: Bu kâr rakamı altındaki varsayımlar ne kadar güvenilir? Karşılık gideri yeterince ayrılmış mı? Değerleme makul mu? Bu soruların cevabı modelin kalitesine bağlıdır.
gelir tablosu: her kaleme tıkla
Banka gelir tablosu yukarıdan aşağı katmanlı bir yapıya sahiptir. Her satır bir öncekinden türer — gelirler birikerek büyür, sonra giderler ve karşılıklar birer birer düşer, en sonda net kâr kalır. Bu yapıya waterfall denir.
Aşağıda örnek bir banka gelir tablosunu görsel olarak okuyabilirsin. Her bara tıkla — o kalemin ne olduğunu, nereden geldiğini ve sermayeyle bağını öğren.
Gelir Tablosu — Waterfallher bara tıkla
Gelir tablosundaki en kritik katman ayrımı şudur: karşılık giderinden önce elde edilen kâr (PPNR — Pre-Provision Net Revenue) ile karşılık giderinden sonra kalan kâr. Çünkü karşılık gideri, o yılki kredi kalitesine dair en dürüst sinyal olmalıdır — ama model varsayımlarından etkilenir.
İki banka aynı PPNR'a sahip olabilir ama biri %1, diğeri %4 karşılık gideri yazıyorsa net kârları tamamen farklı olur. Bu fark gerçek portföy kalitesini yansıtıyor olabilir — ya da biri karşılığı eksik yazıyor olabilir. Validasyonun tam merkezindeki soru budur.
TR pratiğinde bir okuma tuzağı: Bankalar yabancı para fonlamayı TL'ye çevirmek için para takası kullanabilir. Ekonomik fonlama maliyetinin hangi gelir tablosu satırında görüneceği aracın muhasebe sınıflandırmasına, korunma muhasebesine ve raporlama sunumuna bağlıdır; türev sonucu çoğu sunumda alım-satım/türev kaleminde izlenebilir. Bu nedenle analistler gerektiğinde “swap düzeltmeli NII” üretir ve yöntemini açıklar.
NIM simülatörü: net faiz marjını anlamak
Net Faiz Marjı (NIM), bankanın temel kârlılık motorunun ne kadar verimli çalıştığını gösterir. Basit formülü şudur:
NIM = Net Faiz Geliri (NII) / Ortalama Faiz Getiren Aktifler
Aşağıda aktif getirisini ve pasif maliyetini kaydırarak NII ve NIM'in nasıl değiştiğini görebilirsin. Bu, bankanın fonlama − varlık fiyatlama dengesinin anlık simülasyonudur.
NIM / NII simülatörü
Aktif getiri oranı
%14.0
Pasif fonlama maliyeti
%8.0
Faiz getiren aktif (mlr)
870
Faiz Gelirleri
—
aktif × getiri
Faiz Giderleri
—
pasif × maliyet
Net Faiz Geliri
—
gelir − gider
NIM
—
NII / aktifler
Dikkat: pasif tarafı tam anlamıyla "toplam pasif × maliyet" değildir — özkaynak ve bazı pasifler faiz taşımaz. Pratikte faiz taşıyan pasifler (interest-bearing liabilities) kullanılır. Ama sezgi aynı kalır: spread daralırsa NIM daralır, NIM daralırsa NII düşer, NII düşerse karşılık giderini karşılayacak alan azalır.
IRRBB bağlantısı: Faizler yükseldiğinde kısa vadeli pasifler hızla yeniden fiyatlanır (maliyet artar). Ama uzun vadeli sabit faizli krediler aynı getiriyi sürdürür. NIM sıkışır. Bu tam olarak faiz oranı riskinin (IRRBB) bankanın kârlılığına etki ettiği mekanizmadır — ve ileriki modüllerde ayrıca ele alacağız.
senaryo analizi: aynı banka, farklı ortam
Aynı banka gelir tablosu, makroekonomik ortama göre çok farklı görünebilir. Aşağıda üç senaryo karşılaştırılıyor: normal yıl, olumsuz yıl ve ciddi stres yılı. Rakamlar örnek değerdir (mlr TL).
Normal Yıl
Olumsuz Senaryo
Ciddi Stres
Kalem
Değer (mlr TL)
Faiz gelirleri
+122
Faiz giderleri
−70
Net Faiz Geliri (NII)
52
Ücret ve komisyonlar
+16
Trading ve diğer gelirler
+8
Toplam Gelir
76
Operasyonel giderler
−32
PPNR (karşılık öncesi kâr)
44
Karşılık gideri (ECL)
−10
Vergi öncesi kâr
34
Vergi (~%30)
−10
Net Kâr
24
Kalem
Değer (mlr TL)
Faiz gelirleri
+118
Faiz giderleri
−82
Net Faiz Geliri (NII) ▼ NIM sıkıştı
36
Ücret ve komisyonlar
+13
Trading ve diğer gelirler
−2
Toplam Gelir
47
Operasyonel giderler
−33
PPNR
14
Karşılık gideri (ECL) ▲ arttı
−18
Vergi öncesi kâr / zarar
−4
Vergi / vergi avantajı
+1
Net Zarar
−3
Kalem
Değer (mlr TL)
Faiz gelirleri
+112
Faiz giderleri
−96
Net Faiz Geliri (NII) ▼▼ ciddi daralma
16
Ücret ve komisyonlar
+10
Trading ve diğer gelirler
−8
Toplam Gelir
18
Operasyonel giderler
−33
PPNR negatif
−15
Karşılık gideri (ECL) ▲▲ sıçradı
−38
Vergi öncesi zarar
−53
Vergi avantajı
+11
Net Zarar → özkaynak eriyor
−42
Ciddi stres senaryosunda PPNR negatife düşüyor — yani karşılık gideri hiç olmasa bile banka gider ödeyecek kadar bile kazanamıyor. Bu noktada karşılık gideri de devreye girince net zarar katlanıyor ve özkaynak hızla eriyor.
Stres testi mantığı: Düzenleyiciler bankaların bu senaryolar altında yeterli sermayeyi koruyup koruyamadığını test eder. PPNR'ın negatife dönüp dönmediği, karşılık giderinin ne kadar sıçradığı ve bunun özkaynağa etkisi — stres testinin tam kalbidir. Modül 16'da ayrıca ele alacağız.
Bu üç senaryo aslında bankanın zarar emme sırasını görünür kılar. Bir kredi kaybı geldiğinde sırasıyla üç katman devreye girer: (1) PPNR — karşılık öncesi kâr, kaybı henüz özkaynağa dokunmadan absorbe eden ilk hat; (2) cari dönem karşılığı/kârı — kayıp PPNR'ı aştığında dönem zararı yazılır; (3) özkaynak/sermaye — zarar kârı da aştığında doğrudan CET1'i erir. Sağlıklı bir bankada çoğu kayıp birinci hatta emilir ve sermayeye hiç ulaşmaz. Stres testinin ölçtüğü şey tam olarak şudur: senaryo ağırlaştıkça kayıp hangi hatta kadar ilerliyor?
Validasyon lensi: Bu üç katmanlı yapıda her katmanın altında bir model varsayımı yatar — PPNR projeksiyonu (faiz/hacim varsayımları), karşılık (PD/LGD/EAD ve makro senaryo ağırlıkları), sermaye etkisi (RWA modelleri). İyimser bir karşılık modeli ikinci hattı yapay olarak güçlü gösterir; gerçek stres geldiğinde kayıp beklenenden hızlı biçimde üçüncü hatta — sermayeye — sıçrar. Modül 21'de bu zinciri model hatası açısından adım adım izleyeceğiz.
anahtar göstergeler ve çıkarımlar
NIM
~4–6%
Türk bankacılık sektörü için tipik aralık. Büyük spreadin ödülü var ama maliyet de yüksek.
Cost-Income Ratio
<50%
Düşük oran genellikle daha yüksek maliyet verimliliğine işaret eder; doğru eşik iş modeli, ülke ve dönemle karşılaştırılmalıdır.
Cost of Risk (CoR)
Karşılık / Kredi
Kredi portföyünün yüzdesi olarak karşılık gideri. Portföy kalitesinin P&L üzerindeki baskısı.
PPNR
Tampon
Karşılık öncesi kâr. Kredi kayıplarına karşı organik tampon. Ne kadar yüksekse o kadar dirençli.
ROE
Net Kâr / Özkaynak
Hissedar getirisi. Yüksek kaldıraçla yükselebilir — ama risk de yüksektir.
ROA
Net Kâr / Aktif
Varlık başına getiri. Kaldıraçtan bağımsız; operasyonel verimlilik göstergesi.
karşılık gideri en kritik validasyon bağlantısıdır
Gelir tablosundaki tüm kalemler içinde karşılık gideri en doğrudan model varsayımlarıyla bağlantılıdır. PD, LGD, EAD tahminleri, stage geçişleri, forward-looking makro senaryolar — hepsi bu tek satırı etkiler. Eksik tahmin: kâr şişer, özkaynak olduğundan büyük görünür. Fazla tahmin: kâr baskılanır, sermaye planlaması bozulur.
NIM her şeyin üstündedir ama tek başına yetmez
Yüksek NIM kârlı görüntü yaratır ama altında yüksek riskli kredi portföyü yatıyorsa yanıltıcıdır. Risk-adjusted NIM (karşılık gideri düşüldükten sonra gerçek spread) asıl gösterge olarak değerlendirilmelidir.
gelir tablosu özkaynağı besler ya da eritir
Net kâr → dağıtılmamış kârlar → özkaynak artışı. Net zarar → özkaynak erozyonu. Bu bağlantı, kârlılık yönetimi ile sermaye yönetimini aynı masaya oturtan mekanizmadır. Modül 01'deki bilanço denklemi burada yaşıyor.