Bankacılık Operasyonları & Kredi Yaşam Döngüsü · 03
Limitler, Kullanım & Risk Tutarı
en çok karıştırılan kavramlar
Kredi riski ekibine yeni katılan herkes ilk hafta şu soruyla karşılaşır: "Limitimiz 10 milyon, kullanımımız 7 milyon — EAD'ımız kaç?" Cevap ne ürün tipine, ne kullanım şekline, ne de hangi çerçevede baktığına göre değişiyor.
Bu sayfada limit, kullanım ve maruz kalma (exposure) arasındaki farkı somutlaştıracağız. Soyut kalmak yerine sayılarla, sliderla ve ürün tiplerini karşılaştırarak.
Limit
Azami kullanım hakkı
Bankanın müşteriye tahsis ettiği maksimum kredi tutarı. Müşteri bu tutara kadar kullanabilir ama kullanmak zorunda değil.
Örnek: Ticari müşteriye 10 Milyon TL rotatif limit tahsis edildi. Müşteri henüz hiç kullanmadı → limit 10M, kullanım 0.
Kullanım (Drawn)
Fiilen çekilen tutar
Müşterinin o ana kadar limitten çektiği ve henüz geri ödemediği tutar. Bankanın bilançosunda aktif olarak yer alır.
Örnek: Müşteri limitinin 7M TL'sini kullandı → drawn = 7M, undrawn = 3M. Bilanço etkisi 7M TL.
Undrawn (Kullanılmayan)
Taahhüt edilmiş ama çekilmemiş
Müşterinin çekme hakkı olduğu ama henüz kullanmadığı tutar. Banka bu tutarı fon olarak ayırmalı mı? Basel çerçevesinde bu sorunun yanıtı hayır değil.
Örnek: 10M limitten 7M çekildi. 3M undrawn → taahhüt altı tutar. Müşteri yarın tamamını çekebilir.
Exposure at Default (EAD)
Temerrüt anındaki tahmin
Müşteri temerrüde düştüğünde bankanın ne kadar risk taşıyacağının tahmini. Drawn'dan büyük olabilir — undrawn kısmın bir bölümünün çekileceği varsayılır.
EAD = Drawn + (Undrawn × CCF) — CCF nedir? Aşağıda.
limit & EAD simülatörü
Sliderları hareket ettirerek drawn tutar ve CCF oranını değiştir — EAD'ın nasıl değiştiğini anlık gör. İki farklı ürün tipi için dene.
🔄 Rotatif Kredi (Revolving)
📋 Vadeli Kredi (Term)
Drawn
7.000.000
TL · fiilen kullanılan
Undrawn × CCF
2.250.000
TL · beklenen çekim
EAD
9.250.000
TL · temerrüt tahmini
Hesaplama
EAD = 7.000.000 + (3.000.000 × %75) = 9.250.000 TL
Rotatif kredilerde CCF kritik: müşteri stres altında kalan limitini tam çekme eğilimindedir. Bu nedenle CCF genellikle %75–100 bandında uygulanır.
Simülatörde dikkat: rotatif kredilerde EAD, limit'e yaklaşabilir (CCF=100% ise tam limite eşit). Vadeli kredilerde EAD ise her ay azalır. Bu fark EAD modelinin neden ürün tipine göre ayrı kalibrasyon gerektirdiğini açıklar.
ürün tipleri: revolving vs term
Aynı müşteriye, aynı limitle iki farklı ürün verildiğinde risk profili köklü şekilde farklılaşır. Hem kullanım davranışı hem de EAD hesabı değişir.
Rotatif Kredi
Revolving
Kullanım şekliEsnek, tekrar kullanılır
Geri ödemeFaiz + anapara kısmen
Limit yenilenir mi?Evet — ödeyince limit açılır
CCF uygulanır mı?Evet — undrawn için
EAD tahminiDrawn + Undrawn × CCF
Örnek ürünlerİşletme kredisi, kredi kartı
Stres dönemlerinde müşteriler undrawn limitlerini çekme eğilimindedir — bu "drawdown riski" EAD'ı artırır ve CCF kalibrasyonunu zorlaştırır.
Vadeli Kredi
Term
Kullanım şekliTek seferlik, sabit tutar
Geri ödemeSabit taksitler (anapara + faiz)
Limit yenilenir mi?Hayır — ödeme azaltır borcu
CCF uygulanır mı?Hayır — undrawn yok
EAD tahminiOutstanding bakiye
Örnek ürünlerKonut kredisi, yatırım kredisi
EAD zamanla deterministik olarak azalır — amortisman tablosundan doğrudan hesaplanabilir. Model belirsizliği revolving'e göre çok düşük.
Validasyon notu: EAD modeli kurulurken hangi ürün segmentinin kapsama alındığı kritik. Revolving ve term ürünleri aynı modele sokmak metodolojik hatadır — kullanım davranışları temelden farklı.
CCF nedir, neden önemli?
Credit Conversion Factor (CCF), taahhüt edilmiş ama henüz çekilmemiş tutarın temerrüt anında ne kadarının kullanılmış olacağının tahminidir. Kısaca: undrawn kısmı "gerçek" riske dönüştüren katsayı.
| Ürün / Taahhüt Tipi | Basel III CCF | Mantık | Örnek EAD etkisi |
|---|---|---|---|
| İptal edilemeyen taahhütler (<1 yıl) | %20 | Kısa vadeli, düşük çekim riski | 1M undrawn → +200K EAD |
| İptal edilemeyen taahhütler (>1 yıl) | %50 | Uzun vadeli, orta çekim riski | 1M undrawn → +500K EAD |
| Rotatif kredi limitleri | %75 | Stres altında yüksek çekim eğilimi | 1M undrawn → +750K EAD |
| Koşulsuz iptal edilebilir limitler | %10 | Banka isterse kapatabilir | 1M undrawn → +100K EAD |
| IRB modellerinde (kendi CCF) | Model bazlı | Tarihsel veri ile kalibre edilmiş | Portföy segmentine göre |
IRB yaklaşımında bankalar kendi CCF (ya da EAD) modellerini geliştirebilir. Bu modeller de validasyon kapsamındadır: davranışsal veri yeterliliği, segment stabilitesi, backtesting — tıpkı PD ve LGD modellerinde olduğu gibi.
exposure — hangi çerçeve, hangi tanım?
Aynı kredi için "ne kadar risk var?" sorusunun cevabı hangi çerçevede baktığına göre farklılaşır. Bu 03. sayfanın Blok 2 ile bağlantı noktası — Blok 2'de (sayfa 08) bunu derinlemesine ele alacağız.
Kredi Risk Çerçevesi
EAD = Drawn + (Undrawn × CCF). Temerrüt anındaki beklenen tutar. PD × LGD × EAD = Expected Loss.
Risk / IRB
Muhasebe Çerçevesi
Gross carrying amount — sözleşmedeki nominal tutar. IFRS 9 ECL bu tutardan hesaplanır (Net: karşılık düşülmüş hali).
IFRS 9
Regülatif Çerçeve
RWA hesabı için exposure: kredi dönüşüm faktörü ile ağırlıklandırılmış tutar. Sermaye yükümlülüğü bu tutardan üretilir.
Basel III
Yönetim Raporlaması
Çoğu zaman limit bazlı raporlama: toplam tahsis vs kullanım. Ekonomik sermaye veya RAROC hesaplarına girdi.
MIS / RAROC
Aynı kredi → 4 farklı "tutar". Bu tutarsızlık değil, kasıtlı tasarım: her çerçeve farklı bir soruyu yanıtlıyor. Sayfa 08'de bu dört görünümü aynı örnek kredi üzerinden yan yana analiz edeceğiz.