Capital & Regulatory Framework · 04
Karşılık, Değer Düşüklüğü ve Beklenen Zarar Mantığı
muhasebe ile riskin kesişim noktası
Bu modül, önceki üç modülün kesiştiği noktada duruyor. Bilanço okumayı, gelir tablosunu ve muhasebe kavramlarını gördük. Şimdi bunların en kritik birleşimini ele alıyoruz: banka bir krediyi bozuluyor gibi görünce ne zaman, ne kadar karşılık ayırır ve bu finansal tablolara nasıl yansır?
Bu sorunun cevabı hem muhasebe hem risk hem de regülasyon boyutları olan, modelin tam kalbindeki bir karardır. Ve bu kararın kalitesi doğrudan özkaynağın, kârlılığın ve sermaye yeterliliğinin güvenilirliğini belirler.
İki kavramı net ayırt edelim:
Karşılık (Provision)
Henüz gerçekleşmemiş ama beklenen kayıp için bugün ayrılan muhasebe kalemi
Gelir tablosuna gider → kâr düşer → özkaynak erir
Bilanço aktifinde kredi değerini düşüren eksi kalem
IFRS 9 altında ECL modeli tarafından hesaplanır
Nakit çıkışı yoktur — muhasebe kaydıdır
Değer Düşüklüğü (Impairment)
Bir varlığın geri kazanılabilir değerinin defter değerinin altına düştüğünün tespiti
Kredi için: temerrüt riski arttığında ECL karşılığı = impairment
Menkul kıymetler için: gerçeğe uygun değer kalıcı olarak düştüğünde
IFRS 9 öncesinde "incurred loss" — zarar gerçekleşince yazılırdı
IFRS 9 ile "expected loss" — zarar beklentisi doğunca yazılır
IFRS 9 öncesi IAS 39 rejiminde bankaların zararı ancak gerçekleştikten sonra yazması gerekiyordu (incurred loss). 2008 krizi bu yaklaşımın ne kadar geç kalındığını gösterdi. IFRS 9 bu yaklaşımı tersine çevirdi: zarar beklentisi oluştuğu anda yaz. Bu "forward-looking" yaklaşımın bedeli daha volatil karşılık gideri — ama daha dürüst bir bilanço.
ECL formülü ve bileşenleri
IFRS 9'daki Beklenen Kredi Zararı (ECL — Expected Credit Loss), üç bileşenin çarpımından oluşur. Her bileşen bir modelin çıktısıdır; her model bir takım varsayım ve tahmine dayanır.
PD (Probability of Default): Borçlunun belirli bir zaman ufkunda temerrüde düşme olasılığı. Stage 1 için 12 aylık PD, Stage 2 ve 3 için ömür boyu (lifetime) PD kullanılır.
LGD (Loss Given Default): Temerrüt gerçekleşirse kurtarılamayan tutarın temerrüt anındaki bakiyeye oranı. Teminat kalitesi, kurtarma süreci verimliliği ve ekonomik koşullar LGD'yi belirler.
EAD (Exposure at Default): Temerrüt anında kullanılan bakiye. Rotatif ürünlerde (kredi kartı, limit) taahhüdün bir kısmı çekilmeden durmaktadır — CCF (Kredi Dönüşüm Faktörü) bu kısmı EAD'a dahil eder.
Senaryo Ağırlıklı ECL
—
mlr TL
ECL / EAD
—
karşılık oranı
P&L Etkisi
—
mlr TL gider
Makro senaryo ağırlıklandırması: IFRS 9, ECL'nin tek bir senaryo yerine birden fazla ekonomik senaryo (iyimser, baz, olumsuz) üzerinden ağırlıklı ortalama olarak hesaplanmasını gerektirir. Olumsuz senaryoya daha fazla ağırlık vermek ECL'yi artırır. Bu ağırlıkların belirlenmesi model riski ve yönetim yargısı içerir — tam da validasyonun sorgulaması gereken alan.
stage sınıflandırması ve migrasyon etkisi
IFRS 9, her finansal varlığı kredi riskindeki değişime göre üç aşamadan (stage) birine koyar. Stage, hem kullanılan PD ufkunu hem de karşılık miktarını belirler. Bu yüzden stage değişimi karşılık miktarında ani, büyük sıçramalara neden olabilir.
Stage 1
→
Stage 2
→
Stage 3
karşılık oranı dramatik artar
Aşağıda aynı 100 mlr TL'lik kredi için her stage'deki karşılık miktarını, bilanço etkisini ve P&L'e yansımasını görebilirsin.
Kredi Özellikleri
Koşulİlk muhasebeleştirme ile aynı risk düzeyi — önemli bir bozulma yok
TemerrütYok
PD ufku12 aylık PD kullanılır
Faiz tahakkukuBrüt defter değeri üzerinden
Karşılık Hesabı (örnek)
EAD100 mlr TL
12 aylık PD%1.5
LGD%40
ECL (karşılık)0.6 mlr TL
Bilanço Etkisi
Krediler (brüt)100 mlr
Karşılık (−)−0.6 mlr
Krediler (net)99.4 mlr
P&L Etkisi (dönemlik)
Karşılık gideri−0.6 mlr
Net faiz geliriNormal tahakkuk devam eder
Toplam etkiDüşük baskı
Stage 1: Karşılık oranı çok düşük (%0.6). Faiz tahakkuku normal sürer, P&L üzerindeki baskı minimal. Büyük portföylerde bile toplam Stage 1 karşılığı yönetilebilir seviyededir.
Kredi Özellikleri
Koşulİlk muhasebeleştirmeden bu yana kredi riskinde önemli artış (SICR)
TemerrütYok — ama risk arttı
PD ufkuÖmür boyu (lifetime) PD'ye geçildi
Faiz tahakkukuHâlâ brüt defter üzerinden
Karşılık Hesabı (örnek)
EAD100 mlr TL
Lifetime PD%18
LGD%45
ECL (karşılık)8.1 mlr TL
Bilanço Etkisi
Krediler (brüt)100 mlr
Karşılık (−)−8.1 mlr
Krediler (net)91.9 mlr
P&L Etkisi (Stage 1'den geçişte)
Ek karşılık gideri−7.5 mlr (8.1 − 0.6)
Net faiz geliriDevam eder
Toplam etkiCiddi P&L baskısı
Stage 2'ye geçişte karşılık 0.6'dan 8.1 mlr'a sıçradı — 13.5 kat artış. Bu ani sıçrama "cliff effect" olarak bilinir ve finansal tablolara ciddi volatilite getirebilir. Karşılık gideri tek dönemde 7.5 mlr TL arttı, oysa kredi hâlâ performing durumunda.
Kredi Özellikleri
KoşulDeğer düşüklüğüne uğramış — temerrüt veya ödeme sorunları başladı
TemerrütVar veya yakın
PD ufkuLifetime PD — fiilen %100 veya yakını
Faiz tahakkukuNet defter değeri üzerinden (düşük baz)
Karşılık Hesabı (örnek)
EAD100 mlr TL
Lifetime PD~%100
LGD%65 (teminat kısmen)
ECL (karşılık)65 mlr TL
Bilanço Etkisi
Krediler (brüt)100 mlr
Karşılık (−)−65 mlr
Krediler (net)35 mlr
P&L Etkisi (Stage 2'den geçişte)
Ek karşılık gideri−56.9 mlr (65 − 8.1)
Faiz tahakkuku kaybıGelir düştü
Toplam etkiSermayeye ciddi baskı
Stage 3: Karşılık 65 mlr TL — EAD'ın %65'i. Net kredi değeri sadece 35 mlr kaldı. Stage 2'den bu geçişte tek dönemde 56.9 mlr ek gider yazıldı. Bu, söz konusu bankanın kârlılığını yıllar boyu silip süpürebilecek bir hamledir. Teminat kalitesi (LGD'yi düşüren şey) burada kritiktir.
Stage sınıflandırmasının en kritik noktası "SICR tespiti"dir — bir kredinin Stage 1'den Stage 2'ye ne zaman geçeceğinin belirlenmesi. Bu eşik çok katı konursa cliff effect erken gelir ve volatilite artar; çok gevşek konursa risk geç fark edilir. Bu eşiğin belirlenmesindeki model kararı validasyonun tam sorgulama alanıdır.
bilanço ve P&L etkisi: bütünleşik görünüm
Stage 1'den Stage 3'e giden bir kredinin yol açtığı kümülatif etkiyi tek resimde görelim. Aynı 100 mlr TL kredi — ama tam süreç boyunca finansal tablolara ne oldu?
Başlangıç: Krediler (brüt)100 mlr
Stage 1 karşılık (−)−0.6 mlr
Stage 2 ek karşılık (−)−7.5 mlr
Stage 3 ek karşılık (−)−56.9 mlr
Toplam karşılık−65 mlr
Net kredi değeri35 mlr
Stage 1 karşılık gideri−0.6 mlr
Stage 2'ye geçiş gideri−7.5 mlr
Stage 3'e geçiş gideri−56.9 mlr
Toplam karşılık gideri−65 mlr
Özkaynak etkisi−65 mlr (vergi öncesi)
100 mlr TL'lik tek bir kredi, temerrüde giderse 65 mlr TL karşılık gideri yazar ve özkaynağı bu kadar eritir. Bunu bir portföy ölçeğine yayıldığında — yüzlerce veya binlerce kredi — tablo anlaşılır olur. Modelin PD, LGD ve stage eşiği tahminleri ne kadar doğruysa özkaynak da o kadar güvenilir.
muhasebe karşılığı vs düzenleyici beklenen zarar
Bankacılıkta iki farklı "beklenen zarar" hesabı yan yana çalışır: biri muhasebe için (IFRS 9 ECL), diğeri düzenleyici sermaye için (IRB Beklenen Zarar). Bu ikisi aynı şeyi ölçüyormuş gibi görünür ama birbirinden önemli ölçüde ayrışabilir.
| Boyut |
Muhasebe ECL (IFRS 9) |
Düzenleyici EL (Basel IRB) |
| Amaç |
Finansal tabloları gerçeğe uygun yansıtmak |
Sermaye gereksinimini hesaplamak |
| PD |
Point-in-time (PiT): bugünün koşullarını yansıtır, daha volatil |
Through-the-cycle (TtC): ekonomik döngüyü ortalar, daha stabil |
| LGD |
Point-in-time LGD: piyasa koşullarına duyarlı |
Downturn LGD: ekonomik gerileme senaryosunda muhafazakâr tahmin |
| Zaman ufku |
12 ay (Stage 1) veya lifetime (Stage 2–3) |
Sabit 1 yıl (IRB Beklenen Zarar) |
| Makro |
Çoklu senaryo ağırlıklandırması (forward-looking) |
TtC yaklaşım makroyu dolaylı içerir |
| Karşılaştırma etkisi |
IFRS 9 ECL < IRB EL → eksik karşılık → CET1'den indirim |
IFRS 9 ECL > IRB EL → fazla karşılık → Tier 2'ye katkı (sınırlı) |
Düzenleyici ayarlama mekanizması: Eğer IFRS 9 karşılıkları IRB beklenen zararından düşük kalırsa fark (shortfall) doğrudan CET1'den düşülür. Bu "prudential floor" mekanizması, muhasebenin yetersiz karşılık yazmasına izin vermez. Modül 08'de (düzenleyici ayarlamalar) bu mekanizmayı ayrıntılı göreceğiz.
anahtar çıkarımlar
ECL üç modelin çarpımıdır — her birindeki hata birleşir
PD, LGD ve EAD ayrı model çıktılarıdır. Her birinde sistematik bir sapma varsa ECL hatalı, karşılık hatalı, P&L hatalı, özkaynak hatalıdır. Validasyonun bu üç bileşeni ayrı ayrı sorgulaması zorunludur — birini "iyi" bulmak yetmez.
stage geçişi cliff effect yaratır
Stage 1'den 2'ye geçiş karşılığı ani ve büyük oranda artırır. Bu volatilite kaçınılmazdır ama SICR eşiğinin kalibrasyonu volatiliteyi yönetir. Çok erken tetikleme: aşırı volatilite. Çok geç: risk geç görülür. Bu dengeyi bulmak validasyonun temel sorularından biridir.
muhasebe ECL ile düzenleyici EL farklı şeyleri ölçer
PiT vs TtC ayrımı kritiktir. İyi dönemde IFRS 9 karşılıkları düşebilir (PiT PD düşük), ama IRB EL stabil kalır. Fark shortfall doğurursa CET1 azalır. İkisini aynı anda okumak gerekir.
karşılık nakit değil ama özkaynak etkisi gerçektir
Karşılık ayrılması fiziksel bir çıkışa yol açmaz. Ama bilanço, P&L ve özkaynak üzerindeki etkisi tamamen gerçektir. Banka daha az kâr raporlar, daha az temettü verebilir, sermaye yeterliliği sıkışabilir. Model doğruluğu bu yüzden gerçek dünya sonuçlarına bağlıdır.