Bankacılık Operasyonları · 01
Kredi yaşam döngüsü: karardan tahsilata
Bir kredinin yaşamı yalnızca kullandırım ve geri ödemeden oluşmaz. Her aşama yeni bir karar, kayıt ve kontrol üretir; bu bağlantılar kredi riskinin nasıl ölçüldüğünü belirler.
bir kredi neden bu kadar karmaşık?
Dışarıdan bakınca banka basit görünüyor: para alınır, kredi verilir, faiz kazanılır. Ama bir ticari kredi ürüne göre birkaç aydan onlarca yıla kadar bankanın bilançosunda yaşar. Bu süre içinde düzinelerce sistem onu takip eder, beş farklı ekip ona dokunur, muhasebe onu farklı kurgular altında kaydeder.
Bu sayfanın amacı o yolculuğu tek bir haritada göstermek. Her aşamada kim devreye giriyor, hangi veri üretiliyor, risk nerede tetikleniyor, muhasebe nerede konuşmaya başlıyor?
Aşağıdaki 6 aşamaya tıkla — her biri genişleyerek ekip, veri ve risk detaylarını açar. Ardından aynı krediyi iki ölçüm dünyasında (IFRS 9 vs CRR3/Basel) gezdirecek, hangi regülasyonun hangi aşamada konuştuğunu haritalayacak, ekip matrisi ve temel mantık kartlarıyla bitireceğiz.
kredi yolculuğu — 6 aşama
aşama 1
Başvuru
aşama 2
Analiz & Tahsis
aşama 3
Kullandırım
aşama 4
İzleme
aşama 5
Bozulma
aşama 6
Tahsilat
Başvuru
Müşteri başvurur — süreç başlar
Bireysel ya da kurumsal müşteri kredi talebini iletir. Banka finansal bilgi ve belgeleri toplar, ön değerlendirme yapar. Henüz hiçbir risk kararı verilmedi — ama verinin kalitesi burada şekilleniyor.
Hangi ekip devrede?
- Satış / Müşteri İlişkileri (müşteriyle ilk temas)
- Bireysel / Kurumsal Bankacılık
- Kredi Operasyonları (evrak kontrolü)
Hangi veri üretilir?
- Müşteri kimlik ve finansal bilgileri (KYC)
- Gelir-gider belgeleri, vergi levhası, finansal tablolar
- Teminat bilgisi ve değerleme (varsa)
- Kredi Kayıt Bürosu (KKB) ve skorlama verisi
Muhasebe & raporlama
- Henüz bilanço etkisi yok
- LOS (Loan Origination System) kaydı oluşur
- Pipeline raporlamasına girer
Kritik noktalar
- Veri kalitesi ilk burada kırılır
- Eksik ya da yanlış evrak → model girdisi bozulur
- KYC hataları compliance riskini tetikler
- Bilgilendirme ve değerlendirme süreleri ürün ve ülke mevzuatına göre izlenmeli
Risk bağlantısı
Bu aşamada risk henüz ölçülmüyor, ama ölçümün kalitesi burada belirleniyor. Eksik finansal veri → PD hesabı bozulur. Yanlış teminat değeri → LGD hatalı gider. Veri kalitesi problemi bu noktada yakalanmazsa downstream'de katlanarak büyür.
Model dokunuşu
Kural tabanlı ön eleme
Otomatik skor (retail)
PD modeli (sonraki aşamada)
LGD modeli (sonraki aşamada)
Analiz & Tahsis
Kredi analiz edilir, karar verilir
Kredi riski ve analistler devreye girer. Finansal tablolar incelenir, iç rating/scoring modeli çalıştırılır. Komite kararıyla limit ve fiyat belirlenir. Burada model çıktısı ve uzman yargısı yan yana çalışır.
Hangi ekip devrede?
- Kredi Risk Analizi
- Rating / Modelleme Ekibi
- Kredi Komitesi
- Hukuk (büyük kredilerde)
Hangi veri üretilir?
- İç kredi rating notu (1–10 ya da benzeri skala)
- PD tahmini (model çıktısı)
- LGD tahmini (teminat bazlı)
- Önerilen limit ve fiyat (spread, faiz marjı)
- Komite kararı ve şartlar
Muhasebe & raporlama
- Hâlâ bilanço etkisi yok (onay öncesi)
- Stage 1 IFRS 9 kaydına hazırlık başlar
- Risk appetite çerçevesine girdi üretilir
Kritik noktalar
- Model çıktısı ile analist yargısı çatışabilir
- Override kararları kayıt altına alınmalı
- Rating döngüselliği (TTC vs PIT ayrımı)
- Teminat değerlemesi bağımsız mı?
Risk bağlantısı
Kredi riskinin fiyatlandığı an. PD, LGD ve EAD tahminleri burada fiyatlama ve limit kararına girer. Zayıf rating veya veri; fiyat, sermaye ve sonraki izleme kararlarını bozabilir; TFRS 9 stage ve ECL ise raporlama tarihinde ayrıca değerlendirilir. Validasyonun temel sorusu: model çıktısı kararda nasıl kullanıldı, insan yargısı nasıl kaydedildi?
CRR3 notu
AB bankaları için 1 Ocak 2025'ten beri uygulanıyor. IRB parametrelerine input floor geldi: PD tabanı %0,05 (QRRE revolving %0,1), teminatsız LGD tabanı kurumsalda %25 / diğer perakendede %30 (QRRE %50). Ayrıca büyük kurumsallar (konsolide yıllık satış > €500m) ve finansal kuruluşlarda A-IRB kullanımı kısıtlandı. Bunlar Türkiye'deki BDDK yükümlülüğü gibi okunmamalı; sayfadaki CRR3 bölümleri karşılaştırmalı AB referansıdır.
Model dokunuşu
PD Modeli
LGD Modeli
İç Rating Sistemi
EAD (kullandırım sonrası)
IFRS 9 Stage (kullandırım sonrası)
Kullandırım
Para çıkar — bilanço aktive geçer
Sözleşme imzalanır, limit tanımlanır, fon müşteriye iletilir. Bu noktadan itibaren kredi bankanın bilançosunda bir aktif olarak yer alır ve risk sistemlerinde izlenmeye başlar.
Hangi ekip devrede?
- Kredi Operasyonları (disbursement)
- Muhasebe / Finansal Raporlama
- Hazine (fonlama tarafı)
- Risk Yönetimi (limit kayıt)
Hangi veri üretilir?
- Kredi sözleşmesi (tutar, vade, faiz, teminat şartları)
- Core banking kaydı (hesap açılışı)
- İlk IFRS 9 Stage 1 karşılığı hesabı
- Drawn exposure (EAD başlangıç noktası)
Muhasebe & raporlama
- Kredi aktife, mevduat/fon pasife girer
- IFRS 9 Stage 1 ECL karşılığı ayrılır
- Regulatory reporting (BDDK) başlar
- Risk raporlarına exposure olarak girer
Kritik noktalar
- Drawn vs undrawn ayrımı (EAD için kritik)
- Teminat perfeksiyonu tamamlandı mı?
- Sözleşme şartları ile sistem kaydı eşleşiyor mu?
- İlk ECL muhasebeye doğru yansıdı mı?
Risk bağlantısı
EAD'ın hesaplandığı başlangıç noktası. Revolving kredilerde taahhüt edilen ama çekilmeyen tutar (undrawn) da EAD'a dahil edilir — CCF (Credit Conversion Factor) ile. IFRS 9 Stage 1 karşılığı bu anda ayrılır: 12-aylık ECL. Muhasebe ve risk verisi arasındaki ilk reconciliation yükümlülüğü burada doğuyor.
CRR3 notu
CRR3 standart yaklaşımda CCF'leri yeniden tanımladı. En kritik değişiklik koşulsuz iptal edilebilir taahhütler (UCC — örn. kredi kartı limiti): eski %0 CCF kademeli olarak %10'a çıkıyor (AB geçişinde 2025–2029 %0; 2030–2032 sırasıyla nihai %10 CCF’nin %25/%50/%75’i, tam %10 ise 2033’ten itibaren). IRB tarafında EAD input floor: EAD, [çekilmiş bakiye + %50 × SA-CCF × undrawn] değerinin altına inemez. Yani limit yapısı = sermaye yükü; Modül 3 bunu sayısallaştırıyor.
Model dokunuşu
EAD / CCF Modeli
IFRS 9 ECL (Stage 1)
Fiyat / Transfer Fiyatlaması
İzleme
Kredi yaşıyor — takip başlıyor
Geri ödemeler, müşterinin finansal durumu ve piyasa koşulları sürekli izlenir. Rating yenileme, covenant kontrol, davranışsal sinyaller. Risk sistemleri alarm oluşturabilir ama henüz bozulma yok.
Hangi ekip devrede?
- Portföy İzleme / Early Warning
- Müşteri İlişkileri (covenant takibi)
- Risk Yönetimi (periyodik rating güncelleme)
- IFRS 9 Modelleme (staging kontrolü)
Hangi veri üretilir?
- Ödeme geçmişi (güncel DPD — Days Past Due)
- Limit kullanım değişimleri
- Güncel rating notu
- Covenant ihlal bildirimleri (varsa)
- Erken uyarı skoru (behavioral scoring)
Muhasebe & raporlama
- Stage 1 → Stage 2 geçişi izlenir (SICR)
- Periyodik ECL güncellenmesi
- Faiz geliri tahakkuku devam eder
- Regulatory raporlama (aylık/çeyreklik)
Kritik noktalar
- SICR tetikleyicileri yeterince hassas mı?
- Erken uyarı sinyali kaçırılırsa Stage geç güncellenir
- Rating güncelleme sıklığı yeterli mi?
- Müşteri görüşmeleri yapılıyor mu?
Risk bağlantısı
IFRS 9'un en kritik momentlerinden biri: Stage 2 transferi. Significant Increase in Credit Risk (SICR) tespit edilirse ECL 12-aylık'tan lifetime'a geçer → karşılık birden büyür. Staging modelleri bu aşamada çalışır. Geciken tespit → tutarsız karşılık → regülatör sorgulaması.
Model dokunuşu
IFRS 9 Staging (SICR)
Behavioral Scoring
Lifetime PD
Makroekonomik Overlay
Bozulma
Risk materyalize oluyor
Müşteri gecikmeye başlar, watchlist'e alınır, belki yeniden yapılandırma masaya gelir. Kredi-değer düşüklüğü kanıtı oluşursa TFRS 9 Stage 3'e geçiş. Bu geçiş 90 gün gecikmeden önce de olabilir; ömür boyu ECL sürer ve faiz geliri net defter değeri üzerinden hesaplanır.
Hangi ekip devrede?
- Özel Kredi / Sorunlu Alacak Yönetimi
- Yeniden Yapılandırma Ekibi
- Hukuk
- Karşılık / IFRS 9 Modelleme
- Teminat Değerleme
Hangi veri üretilir?
- Gecikme gün sayısı (DPD — genellikle 90+ temerrüt eşiği)
- Temerrüt tarihi (LGD hesabının başlangıcı)
- Güncel teminat değeri
- Yeniden yapılandırma şartları (varsa)
- Forborne exposure sınıflandırması
Muhasebe & raporlama
- Stage 3 ECL: ömür boyu; bireysel veya ortak risk özelliklerine göre toplu ölçüm
- Faiz geliri effective interest net tutara döner
- NPL raporlaması başlar
- Forborne credit açıklaması (BDDK/EBA)
Kritik noktalar
- EBA temerrüt tanımı: 90 DPD + materiality eşiği + UTP
- LGD hesabı bu aşamada gerçekleşiyor
- Yeniden yapılandırma → curing / probation süreci
- Karşılık yeterli mi? Denetçi gözü burada
Risk bağlantısı
LGD'nin gerçekleştiği an. Temerrütten sonra ne kadar geri alınabilir? Teminat nakde çevrilecek mi, yeniden yapılandırma mı? Gerçekleşen LGD verisi ileride LGD modeli kalibrasyonu için kullanılacak — bu nedenle bu aşamadaki veri kalitesi doğrudan model doğruluğunu etkiliyor.
EBA notu
Temerrüt tek başına "90 gün gecikme" değil. EBA tanımı üç kapı ister: (1) 90 ardışık gün gecikme, ve (2) materiality eşiği aşımı — mutlak (perakende/KOBİ €100, kurumsal €500) ve göreli (toplam bilanço içi riskin >%1'i) eşik birlikte; ya da (3) unlikely-to-pay (UTP) — sıkıntılı yeniden yapılandırma, iflas, tahakkuk durdurma gibi nitel tetikler. Tanım modelden bağımsız değil: yanlış kapı = yanlış default flag = bozuk PD/LGD kalibrasyon havuzu.
Model dokunuşu
LGD Modeli (gerçekleşen)
IFRS 9 Stage 3 ECL
Curing / Yeniden Yapılandırma
Makroekonomik Senaryo
Tahsilat & Kapanış
Son aşama — recovery veya silme
Aktif tahsilat, icra veya teminat nakde çevirme süreçleri. Kısmi ya da tam tahsilat sağlanır. Sonunda: geri kazanım mümkün değilse write-off (kredi silinmesi). Yasal süreç paralel devam edebilir.
Hangi ekip devrede?
- Tahsilat Ekibi (iç ve/veya dış)
- Hukuk / İcra Takip
- Teminat Ekibi (gayrimenkul satışı vb.)
- Muhasebe (write-off karar süreci)
Hangi veri üretilir?
- Tahsilat tutarları ve tarihleri
- Teminat satış bedeli
- Recovery rate (gerçekleşen LGD için)
- Write-off tarihi ve tutarı
- NPL portföyden çıkış tarihi
Muhasebe & raporlama
- Tahsilat → karşılık tersine çevrilir (provizyon iptali)
- Write-off → kredi portföyden çıkar, karşılık da silinir
- Sonraki tahsilat: off-balance olarak izlenir
- NPL oranı iyileşir (write-off sonrası)
Kritik noktalar
- Write-off ≠ yasal hakkın kaybı
- Erken write-off → NPL oranını iyileştirir (kozmetik?)
- Recovery verisi LGD modelinin kalibrasyonu için kritik
- Tahsilat süresi LGD'yi uzatır → discounting etkisi
Risk bağlantısı
Recovery rate ve süre, LGD hesabının bileşenleri. LGD = 1 − Recovery Rate (indirgenmiş olarak). Discounting kritik: tahsilat efektif faiz oranıyla bugüne indirgenir — 3 yıl sonra tahsil edilen 100 TL, bugünün 60–70 TL'si değerindeydi. Bu aşamadaki gerçekleşen veriler LGD modelinin backtestinginde kullanılır — doğrudan model validasyonuyla bağlantılı.
CRR notu
Prudential backstop (calendar provisioning). 26 Nisan 2019 sonrası kullandırılan NPE'ler için CRR Madde 47a-c, muhasebe karşılığından bağımsız bir minimum kapsama takvimi dayatır: teminatsız NPE 3 yılda, diğer teminatlı 7 yılda, gayrimenkul teminatlı 9 yılda %100 kapsanmalı. IFRS 9 karşılığı yetmezse aradaki fark doğrudan CET1'den düşülür. Yani "geç write-off" sadece NPL oranını değil sermayeyi de vurur.
Model dokunuşu
Gerçekleşen LGD (backtesting)
Recovery Rate Modeli
Discounting & Time Value
NPL Oranı Etkisi
6 aşamanın tamamını gördükten sonra devam et. Sonraki sayfa (02) origination sürecini detaylandırıyor. Sonraki sayfa (05) distress → recovery akışını derinleştiriyor.
aynı kredi, iki ölçüm dünyası
Bir validasyoncunun en erken oturtması gereken sezgi şu: aynı kredi aynı anda iki ayrı kural setiyle ölçülür ve bu iki dünya sık sık farklı sayı üretir.
Bir tarafta muhasebe dünyası (IFRS 9 / TFRS 9): ileriye dönük, point-in-time (PIT), karşılık odaklı. Diğer tarafta sermaye dünyası (CRR3 / Basel): through-the-cycle (TTC), downturn-temelli, RWA ve sermaye odaklı. PD ve LGD harfleri ortak ama içerikleri farklı. Modül 8'de bu konuya derinlemesine gireceğiz; burada krediyi dört sağlık durumunda gezdirip iki dünyanın nerede ayrıştığını gör.
SağlıklıStage 1 · performing
Erken bozulmaStage 2 · SICR
TemerrütStage 3 · kredi-değer düşüklüğü
Tahsilat / Curingrecovery
Muhasebe dünyası · IFRS 9
Sermaye dünyası · CRR3 / Basel
Yöneten kural
Validasyon sorusu
Aha noktası: İki dünyanın en sert ayrıştığı yer Stage 2 / SICR. Muhasebe "erken alarm" verip karşılığı lifetime'a çıkarırken kredi düzenleyici sınıflamada hâlâ temerrüde düşmemiş olabilir. TFRS 9, kurumun muhasebe temerrüt tanımının iç risk yönetimiyle tutarlı olmasını ister ve 90 gün gecikmeyi çürütülebilir üst sınır varsayımı olarak kullanır; buna rağmen Stage 3 kredi-değer düşüklüğü ile düzenleyici temerrüt bire bir aynı kavram değildir.
hangi kural hangi aşamada devrede?
Lifecycle'ın her aşamasında farklı bir regülasyon seti konuşur. Aşağıdaki harita, hangi aşamada hangi çerçevenin baskın olduğunu özetliyor — muhasebe, sermaye, tanım/default.
Başvuru
EBA scoring/DoD hazırlığı
KYC / AML
GDPR / veri yönetimi
Tahsis
CRR3 IRB input floors
A-IRB kapsam kısıtı
EBA GL rating
IFRS 9 başlangıç ölçümü
Kullandırım
CRR3 CCF / EAD
IFRS 9 Stage 1 (12m ECL)
Output floor (%50 → %72,5)
İzleme
IFRS 9 SICR / Stage 2
EBA forbearance / EWS
PD/LGD yeniden rating
Bozulma
EBA Definition of Default
IFRS 9 Stage 3
IRB default / EL-provizyon
Tahsilat
CRR NPL backstop (3/7/9)
EBA cure / probation
IFRS 9 derecognition / write-off
Bu harita serinin iskeleti. İlerleyen sayfalar her satırı tek tek açacak: 02 tahsisi, 03 CCF/EAD'ı, 04 SICR'ı, 05 default → backstop hattını. Validasyonda "hangi kontrol hangi kurala dayanıyor" sorusunun cevabı bu tabloda gizli.
hangi ekip hangi aşamada?
Aynı kredi için aynı anda kaç farklı ekip çalışıyor olabilir? Aşağıdaki matris, ana ekiplerin lifecycle boyunca katılımını gösteriyor. ● aktif, ◐ kısmi katılım, ○ pasif.
Ekip
Başvuru
Tahsis
Kulland.
İzleme
Bozulma
Tahsilat
Satış / RM
●
◐
◐
◐
○
○
Kredi Riski
◐
●
●
●
●
◐
Model Geliştirme
○
●
◐
●
●
◐
Model Validasyon
○
◐
○
●
●
●
Muhasebe / IFRS 9
○
◐
●
●
●
●
Operasyonlar
●
◐
●
◐
○
○
Hukuk
○
◐
●
○
◐
●
Tahsilat
○
○
○
○
◐
●
Validasyon ekibi doğrudan operasyonda yer almaz — ama her aşamada model çalışıyorsa, o modeli validate eden ekip dolaylı olarak hepsine dokunuyor demektir. Bu nedenle lifecycle'ı anlamak validasyon işinin temelidir.
temel mantık — bu sayfadan ne götürmeli?
Model dokunuşu
Her aşamada farklı model çalışıyor
Başvuruda kural tabanlı eleme, tahsiste PD/LGD, izlemede IFRS 9 staging, bozulmada lifetime ECL, tahsilatta recovery modeli. Tek bir kredi, yaşı boyunca 5–8 farklı model çıktısı üretiyor.
Veri kalitesi
Kirli giriş → bozuk çıkış
Başvuru aşamasında yakalanmayan veri hatası, downstream'de katlanarak büyür. Yanlış teminat değeri LGD'yi bozar. Eksik finansal tablo PD'yi bozar. Validasyonun veri kontrolü bu yüzden ilk adım.
Muhasebe vs risk
Aynı kredi, farklı sayılar
Muhasebe sözleşme tutarını, risk EAD'ı, IFRS 9 ECL ile net değeri, regülatör RWA'yı görür. Hepsi aynı krediye bakıyor — ama farklı perspektiften. Bu farklar kasıtlı; Blok 2'de detaylı ele alacağız.
Zaman boyutu
Kredinin "yaşı" önemli
Vintage analizi, DPD gelişimi, stage geçiş hızı — hepsi zaman boyutunu ölçüyor. Erken dönem temerrütler (ilk 12 ay) model hatası sinyali, geç dönem temerrütler makroekonomik baskı sinyali.
Regülasyon katmanı
İki paralel rejim, tek kredi
IFRS 9 (PIT, karşılık) ve CRR3/Basel (TTC/downturn, sermaye) aynı krediyi farklı ölçer. En sert ayrışma Stage 2/SICR'da, en güçlü hizalanma EBA temerrüt tanımında. Reconciliation farkları çoğunlukla bu rejim çatışmasından doğar.
Güncel çerçeve
AB'de CRR3 uygulanıyor
AB bankaları için 1 Ocak 2025'ten beri IRB input floor'ları, A-IRB kapsam kısıtları ve yeni CCF çerçevesi uygulanıyor. Output floor geçiş oranı 2025'te %50'den başlayıp 2030'da %72,5'e ulaşıyor. Bu bölüm Türkiye yükümlülüğü değil, karşılaştırmalı AB referansıdır.
Bu sayfayı anladıysan serinin geri kalanı çok daha kolay oturur. Her ilerleyen sayfa bu haritanın bir köşesini yakınlaştırıyor — origination'ı, limit hesabını, veri sistemlerini, karşılık muhasebesini tek tek ele alacağız.
Birincil kaynaklar ve kapsam
Örnek ve anlatım revizyonu: 9 Eylül 2026. Aşağıdaki birincil kaynakların yargı alanı ve yürürlük kapsamı ayrı değerlendirilir.